بيانيه به مناسبت چهلمين روز درگذشت زندهياد مهندس مهدي بازرگان
چهل روز از وفات رادمرد بزرگ تاريخ معاصر ايران، مسلمان انديشمند و صاحب رأي، مروج بزرگ اسلام و مفسر قرآن، سياستمدار با ايمان و راستگو، مسلمان متعهد و مصلح بزرگ اجتماعي عصر ما، مهندس مهدي بازرگان گذشت و ما همچنان در دريايي از اندوه و تألم و تأثر فرو ماندهايم و ملت ايران خاطره اين مبارز دلسوز و مجاهد نستوه را هرگز از ياد نخواهد برد.
مهندس مهدي بازرگان كه عمر طولاني و پربركتش منشاء خير و خدمت و حركت بود، طي بيش از 80 سال زندگي مجاهدانه و پر بار خود، از طريق انديشهگري و تراوشهاي قلمي و بياني به نشر حقايق اسلام و رشد انديشه ديني و سياسي معاصر كمك مؤثري كرد و قشر عظيمي از جوانان دانشجو و غيردانشجو را از ورطه بيايماني، مادهگرائي، انحرافات ناخواسته و دامهايي كه همه جا بر سر راهشان گسترده بودند به واقع نجات داد و با تكيه بر علم و ايمان و خرافهزدايي از دين، موضعگيريهاي نادرست اقشار مختلف را نسبت به مذهب و اعتقاد و ايمان ديني به كلي اصلاح كرد و آن را در راه صواب و صلاح هدايت نمود. او در طول حيات خود با تحمل شدائد و فشارها و مايهگذاشتن از جسم و روح خود، همه گونه ناملايمات را به جان پذيرا شد. زندانهاي طولاني را تحمل كرد، از تهديد، افترا، تهمت و برچسبزني معاندان و جاهلان نهراسيد و همه وجود خود را در طبق اخلاص نهاده، در راه ايمان و اعتقاد به خدا، خدمت به مردم و اصلاح امور با تساهل و خوشروئي از همه چيز خود گذشت و چون كوه استوار و پابرجا ماند. او اسطوره مقاومت، اسوه آزادگي و آزاديخواهي و نمونه حقطلبي و عدالتخواهي بود، به طوري كه آوازهاش از مرزهاي ملي و ميهني فراتر رفت و بسياري از كشورهاي اسلامي را فرا گرفت.
مهدي بازرگان در تمام عمر خود هيچگاه از گفتن و نوشتن و مبارزه نظري و عمل سياسي و اجتماعي خسته نشد، از امر به معروف و نهي از منكر به معناي واقعي و وسيع كلمه باز نايستاد و از اقدامات عملي بجا و مناسب در هر وضع و شرايطي كه به نفع ملتش و در راستاي اعتقاد و ايمانش تشخيص ميداد، هر چند برايش گران تمام ميشد، فروگذاري نكرد.
راهي كه مهندس بازرگان در طول بيش از نيم قرن فعاليتهاي علمي، اجتماعي و سياسي طي كرد و شيوهها و روشهايي را كه به كار گرفت و ترويج كرد، تا آن حد عالمانه، دقيق، سالم و همراه با ايمان و اعتقاد راسخ بود كه در دراز مدت، نظر اكثر گروهها را به خود جلب كرده، جناحهاي مختلف را بر سر شيوههاي مبارزه براي احقاق حقوق مردم و تحقق شعارهاي آزادي و حاكميت قانون به وفاقي آشكار و ضمني سوق داد، به گونهاي كه سرانجام دوست و دشمن، سلامت فكر و درستي راه او را مورد تأييد قرار دادند. شركت و حضور وسيع و خودجوش و بيشائبه اقشار و گروههاي مختلف مردم در تشييع پيكر پاك او و در مجالس ترحيم در تهران و قم و بزرگداشت آن مرحوم در شهرستانهاي مختلف، همراه با تأثر عميق عموم از فقدان دردناك آن مرحوم، واكنش طبيعي اما آگاهانه ملتي بوده است كه به خدمتگزاران واقعي خود ارج مينهد و حساب سياستمداران صادق را از دنيامداران و سياستبازان جدا مي كند.
مهندس مهدي بازرگان «نهضت آزادي ايران» را به عنوان نخستين حزب سياسي- اسلامي در سال 1340 (يعني حدود 34 سال پيش) همراه با ياران صديق خود مرحوم آيتالله طالقاني، مرحوم رحيم عطائي، مرحوم عباس رادنيا و دكتر يدالله سحابي بنيانگزاري كرد و در طي اين مدت، نهال آن را با جان و دل آبياري نمود و همواره تلاش داشت كه آن را از آسيبهاي سياسي و فرهنگي، توفان حوادث، تهاجمات پياپي و خودمحوريها كه تجمعهاي سياسي و اجتماعي را در كشور ما دائماً تهديد ميكند مصون نگاه دارد. در كوره مبارزه و تجربه بپروراند و از آن به عنوان ابزاري مطمئن و نيرومند در پالايش محيط سياسي، مبارزه براي جلوگيري از كجرويها و اصلاح امور به كار گيرد. او از اين تريبون، همگان را از عواقب وخيم و نتايج سياسي- فرهنگي مضر ، شيوه هائي كه با تعصب و افراطگرائي مملكت را در معرض خطرات و گرفتاريهاي درازمدت قرار مي داد برحذر داشت. نهضت آزادي در طول سي وچند سال فعاليت خود به عنوان سنگر دفاع از استقلال و آزادي ايران در برابر تجاوزات دولتها و مسئولان امور (چه قبل و چه بعد از انقلاب) به حقوق اساسي مردم و آزاديهاي مصرح در قانون هشدار داده با ميزان ها و معيارهاي دقيق و منطقي، علمي و قرآني، مرزها و حدود را مشخص كرده و هر نوع انحراف و تجاوز از قانون، حق و عدالت را در هر زمان و از سوي هر كس يادآور شده و بيم و هراسي به خود راه نداده است. به اعتراف دوست و دشمن و در مقياس وسيع ملي و بينالمللي، مهندس بازرگان و نهضت آزادي ايران، لحظهاي از داعيه و خواست استقرار دموكراسي اسلامي كوتاه نيامده، همواره و مصرانه خواستار آن بودهاند. او استبداد و خودكامگي را يكي از موانع اصلي بلكه بزرگترين مانع رشد انسان و توسعه و شكوفائي سياسي، اقتصادي و فرهنگي كشور ميدانست. او به حق معتقد بود كه تا زماني كه جامعه ما نتواند يك محيط باز و سالم سياسي با امكان تضارب افكار، انتقاد و امر به معروف را به وجود آورد و مشاركت واقعي عموم را در حل مسائل و مشكلات به دست خود آنها جلب نكند، قادر به رشد و توسعه واقعي در ابعاد گوناگون نخواهد بود.
در اين بيانيه، ما نخست به شرح احوال و خطوط عمده فعاليتها و تلاشهاي مؤثر مهندس بازرگان ميپردازيم و سپس بازتاب درگذشت و تشييع پيكر آن شادروان را در رسانه هاي جمعي داخلي و جهاني به اختصار بيان ميكنيم، باشد كه شمهاي از ارزش والا و جايگاه رفيع او را به هنگام درگذشتش منتشر كند.
شرح حال و فعاليتهاي اجتماعي- سياسي مهندس بازرگان
– تولد در سال 1286 شمسي در تهران
– گذراندن تحصيلات ابتدائي در مدرسه سلطانيه و تحصيلات متوسطه در دارالمعلمين مركزي
– اعزام به فرانسه براي ادامه تحصيل (1306) به همراه شاگردان ممتاز
– پذيرش در كنكور ورودي اكول سانترال پاريس و دريافت تشويقنامه از وزير فرهنگ به عنوان يك دانشجوي ساعي
– پايان تحصيلات، بازگشت به ايران (1313) و انجام دادن خدمت وظيفه
– اشتغال به كار به عنوان دانشيار دانشكده فني دانشگاه تهران (1315)
– انتخاب به عنوان رئيس دانشكده فني در دوره چهار ساله و عضويت يافتن در شوراي دانشگاه تهران
– مشاركت در تشكيل انجمنهاي اسلامي دانشجويان (دانشگاه تهران) و انجام دادن سخنرانيهاي مهم ديني- اخلاقي (1322)
– رياست هيئت خلع يد از شركت نفت ايران و انگليس در جريان مبارزات ملي شدن صنعت نفت در دولت دكتر مصدق و نخستين رئيس هيئت مديره موقت براي اداره صنعت عظيم نفت (1329)
– سرپرستي سازمان آب تهران و آغاز لولهكشي آب شهر تهران
– مخالفت علني و اعتراض شديد به تصويب قرارداد با كنسرسيوم نفت در مجلس شورا (بعد از كودتاي 28 مرداد 32) و بركنارشدن از سمت دانشگاهي، مديريت سازمان آب و كليه مشاغل دولتي
– مشاركت فعالانه در تشكيل نهضت مقاومت ملي (به فاصله كوتاهي پس از كودتاي 28 مرداد)
– بازداشت و زندانيشدن به مدت 8 ماه پس از كشف چاپخانه مخفي نهضت مقاومت ملي
– مشاركت در تشكيل انجمن اسلامي مهندسين (1336)
– مشاركت در تشكيل انجمن اسلامي معلمين به اتفاق مرحومان طالقاني، مطهري و در حدود 100تن ديگر
– فعاليت براي تشكيل جبهه ملي دوم و عضويت در شوراي مركزي آن (1339)
– تأسيس نهضت آزادي ايران در شرايط ويژه سال 1340 (با كادري مركب از هسته اصلي نهضت مقاومت ملي و ائتلاف نيروهاي ملي- مذهبي) به همراه آيتالله طالقاني، دكتر سحابي و ساير بنيانگزاران اوليه و با تأييد آيتالله حاج سيدرضا زنجاني
– بازداشت مجدد در بهمن ماه 1340
– محاكمه شدن در دادگاه نظامي و محكوم شدن به 10 سال زندان همراه با آيتالله طالقاني و عدهاي از سران و فعالان نهضت آزادي ايران (1342)
– تبعيد به برازجان به جرم فعاليت سياسي در داخل زندان
– آزادي از زندان در سال 1346
– مشاركت فعالانه در تشكيل كميسيون ايراني دفاع از حقوق بشر (1356)
– انتصاب به عضويت شوراي انقلاب (1357)
– انتصاب به نخستوزيري دولت موقت انقلاب اسلامي در 15 بهمن 1357
– رياست دولت موقتبه مدت 9 ماه و برگزاري همهپرسي براي تغيير نظام و انتخابات مجلس بررسي پيشنويس قانون اساسي
– استعفا از دولت موقت ( به همراه اعضاي هيئت وزيران) و ادامه عضويت در شوراي انقلاب
– انتخاب به نمايندگي مردم تهران در مجلس شورا و رهبري جناح اقليت در مجلس (1359- 1363)
– نگارش مقالات متعدد در روزنامه ميزان عليه مواضعي كه آن را “آفات انقلاب” ميناميد، در جهت اصلاح مشي سياسي و فرهنگي جامعه
– فعاليت مستمر در نهضت آزادي ايران به سمت دبيركل و رياست شوراي مركزي
– نوشتن نامههاي متعدد خصوصي يا سرگشاده به مقامات مملكتي و مخالفت با انحراف از آرمانهاي انقلاب، انحصارگري و عدم رعايت آزادي و قانون
– شركت فعالانه در تأسيس جمعيت دفاع از آزادي و حاكميت ملت ايران به اتفاق نيروهاي ملي و مذهبي
فعاليتهاي فكري و علمي
فعاليتهاي شديد سياسي و مسئوليتهاي اجرائي مهندس بازرگان هيچگاه مانع از آن نميشد كه آثار متعدد علمي، ديني و سياسي را چه به هنگام بازداشت و چه در بيرون از زندان تهيه و منتشر كند. معروفترين اين آثار عبارتند از: مطهرات در اسلام، خداپرستي و افكار روز، بعثت و ايدئولوژي، مسئله وحي، خودجوشي، راه طي شده، عشق و پرستش يا ترموديناميك انسان، مرز ميان دين و سياست، دين و تمدن، سير تحول قرآن، انقلاب ايران در دو حركت، نهضت آزادي هند، بينهايت كوچكها و . . . ، تعداد اين آثار به حدود يك صد جلد بالغ ميشود كه بيش از 20 جلد آن از جمله بازگشت به قرآن(7جلد)، بازيابي ارزشها (4جلد)، انقلاب ايران در دو حركت، گمراهان، آزادي در رسالت پيامبر، ناگفتههاي بعثت، بعثت و آزادي، و آخرت و خدا هدف بعثت انبياء كه غالباً شهرت داخلي و جهاني يافتهاند، بعد از انقلاب نوشته شده است.
نكته مهم و جالب آن است كه هر يك از اين آثار و نوشتهها، بخشي از تاريخ فكري و مبارزات ملت ايران و روشنگريهاي ارزشمند مهندس بازرگان را منعكس ميكند و غالباً پاسخ به سئوالات و مشكلات مبتلابه جامعه و بخصوص جوانان است.
بيگمان اين آثار و نوشتهها نيز مانند مبارزات و اقدامات عملي مهندس بازرگان، از كيفيت بالاي علمي و فكري برخوردار است و در فرهنگ ديني عصر حاضر و در حركت نسل جوان روشنفكر نقش تعيينكنندهاي را دارا ميباشد.
هر چند كه آن بزرگوار از فعاليتهاي علمي و فني خود در معناي اخص باز نايستاد، گذران زندگي و ارتزاق او از طريق اجراي امور فني و صنعتي بود كه تا آخرين روزهاي عمر هرگز از آنها روي برنگرداند. او تا آخرين لحظات حيات پر ثمر خود از پاي ننشست و از فعاليت و حركت و انديشه و عمل باز نايستاد.
شكي نيست كه مهندس بازرگان در شمار بيدارگران جهان اسلام و احياگران و نوآوران عصر حاضر بود و كمتر كسي ميتواند جاي خالي او را پر كند. اما ممات او نيز مانند حياتش منشاء خير و بركت و بيداري و اصلاح مسير و طريق است. انعكاس خبر درگذشت اين رادمرد بزرگ در سراسر جهان پيچيد و توفاني از غم و اندوه برانگيخت و بسياري از شخصيتها، گروهها، خبرگزاريها و نشريات با ناباوري از درگذشت او اظهار تأسف و تأثر كردند.
اولين خبر درگذشت مهندس بازرگان از صدا و سيماي جمهوري اسلامي (هر چند ابتدا با اكراه و همراه با تفسيري مختصر) پخش شد.
در اين تفسير چند دقيقهاي، صدا و سيما با اشاره به سابقه دانشگاهي و مبارزه ايشان در زمان طاغوت، عضويت در هيئت نظارت بر فروش نفت در دوران انقلاب، نخستوزيري دولت موقت و استعفا از آن، رحلت اين شخصيت سياسي- فرهنگي را به جامعه دانشگاهي و جوامع فرهنگي و سياسي كشور و خانواده محترم ايشان تسليت گفت و از خداوند براي ايشان مغفرت و علو درجات مسئلت نمود.
صدا و سيما به جز پخش خبرهاي كوتاه درگذشت و بعد تشييع پيكر مهندس بازرگان، خبر ديگري منتشر نكرد و به كلي سكوت نمود. حتي از ذكر سوابق و شرح حال آن مرحوم و اعلام ختم اولين نخستوزير انقلاب و شخصي كه 50 سال سنگر مبارزه و علم را رها نكرده بود خودداري كرد، اما درگذشت مهندس بازرگان و واكنش بيسابقه آن در تهران و شهرستانها، بازتاب وسيعي در رسانههاي گروهي بينالمللي داشت.
برخي از راديوهاي بينالمللي گزارشهاي مفصلي از تشييع پيكر مهندس بازرگان همراه با ذكر سوابق طولاني مبارزات آن زنده ياد عليه استبداد و نقش وي در جنبش احياگري ديني پخش كردند.
از آنجا كه نقل مطالب اين خبرگزاريها باعث اطاله كلام خواهد شد، ذيلاً تنها به ذكر خلاصهاي از برخي اظهارنظرها اكتفا ميكنيم و در فرصت مناسبي به خواست خداوند مجموعهاي از اظهارنظرهاي شخصيتهاي داخلي و خارجي در باره شخصيت و سوابق مهندس بازرگان را جداگانه منتشر خواهيم كرد.
«من باور ندارم كه در سالهاي اخير بدون هيچگونه مقدمهاي و بدون اينكه به اصصلاح تبليغات رسمي در كار باشد، هيچ وقت نديده و نشنيده بودم كه خبر درگذشت كسي چنين واكنش آرامي در بين مردم به وجود بياورد. آنچه من ديدم در حقيقت يك نوع نظرخواهي بود . . . يك نوع ابراز محبت بود و يك نوع رأيگيري، چرا كه هم احزاب داخل حاكميت ايران و هم گروههاي معروف به اپوزيسيون همه از مهندس بازرگان انتقاد داشتند، ولي امروز . . . مردم چنين نظري نداشتند، يعني مردم رأي داده بودند به آن كسي كه يك نوع پذيرش آزاد داشته، گرچه كه اين پذيرش را كمي دير داشتند… »
«ايران با درگذشت مهندس بازرگان يكي از مدافعان بزرگ و صديق آزادي و دمكراسي و حقوق بشر را از دست داد.»
«امروز هزاران نفر در مراسم تهران، در مراسم تشييع جنازه مهندس بازرگان نخستوزير پيشين و رهبر مخالفين دولت جمهوري اسلامي ايران، شركت كردند . . . او يكي از مخالفين سرسخت شاه سابق ايران بود بارها او را به سوءاستفاده از قدرت متهم ساخته بود. . .»
«در مراسم تشييع جنازه مهندس بازرگان زن و مرد گريه ميكردند و آنها با سردادن شعارهايي، اندوه و ماتم خود را نشان دادند. همه ميگفتند كه آقاي بازرگان مرد صادق و كارداني بود كه به آساني نميتوان جاي او را پر كرد. . . او شخصيتي بود كه هموراه بر عليه ظلم و براي آزادي مبارزه ميكرد… »
« مهندس بازرگان هم مورد احترام مخالفان سياسي دولت بود و هم مورد احترام بسياري از شخصيتهاي دولتي، در واقع مخالفان سياسي، او را يك مبارز خستگيناپذير در راه حقوق بشر و دموكراسي ميدانستند. بسياري ميگفتند كه اگر علاوه بر روزنامهها، صدا و سيما هم خبر تشييع جنازه و مجلس ترحيم را اعلام ميكرد، مردم بيشتري مطلع ميشدند و عده بيشتري در اين مراسم شركت ميكردند. بسياري از چنين مراسمي خبر نداشتند و يا از ترس انتقامگيري در آن شركت نكردند. . .»
«مردم قدرشناسي خودشان را از كسي اعلام كردند كه در تمام سالهاي رژيم گذشته مبارزه كرد و بعد از آن هم جز در دورهاي كه خودش نخستوزير بود . . . جزو منتقدين بود، اما در همه اين مدت در داخل ايران ماند، . . . به هر حال شأن مبارزه و شأن انتقاد را حفظ كرد»
و اما در ميان روزنامهها و نشريات داخلي نيز انعكاس خبر درگذشت و تشييع جنازه و ختم مرحوم مهندس بازرگان انعكاس گسترده و وسيعي بافت و تفاسير ارزشمند و با اهميتي در برخي از آنها منتشر شد. به علاوه پيامهاي تسليت پرمحتوايي از سوي برخي شخصيتها، گروهها و سازمانها در روزنامهها ملاحظه شد كه درخود توجه بود، آگهي مجلس ختم مهندس بازرگان در حسينيه ارشاد را بيش از 761 نفر امضاء كرده بودند كه بيسابقه بود و در مجموع دامنه فرهنگي ـ سياسي قوي داشت.
در روزنامهها و مجلات بينالمللي نظير تايمز، گاردين، لوموند و … نيز خبر درگذشت و شرح فعاليتهاي سياسي آن مرحوم به صورت وسيعي پخش شد.
بايد يادآور شويم كه در انتقال پيكر به تهران و تشييع آن و نيز برگزاري مجالس ختم نه تنها از سوي دولت و مسئولان ممانعتي به عمل نيامد بلكه بعضي از مقامات و مسئولان به طور مستقيم و غيرمستقيم ولي عمدتاً به صورت محدود و حسابشده از شخصيت مهندس بازرگان تجليل كردند.
تلگرام تسليت مقام رهبري به آقاي دكتر سحابي، تلگرام رياست جمهوري به آقاي مهندس عبدالعلي بازرگان، پيامهاي تسليت آيتالله سيدمحمد شيرازي، آيتالله حائري و آيتالله منتظري و حضور تعدادي از روحانيون در مراسم ختم در قم و تهران نيز جلوهاي ديگر از بزرگداشت شخصيت مهندس بازرگان بود.
اما آنچه در روزنامههاي چند هفته اخير تحسين برميانگيخت، آگهيهاي ختم صميمانه و با ارزشي بود كه از سوي مردم شرافتمند و قدرشناس در شهرستانهاي مختلف منتشر شد و نيز مراسم جالبي بود كه به ياد مهندس بازرگان برپا شد. از جمله ميتوان از برگزاري مجالس ختم در قزوين، مشهد، اصفهان، تبريز، اهواز، زنجان، شيراز و … نام برد. متن غالب اين آگهيها مطالب ارزندهاي است كه در تجليل از مقام و جايگاه سياسي ـ اجتماعي مهندس بازرگان تهيه و منتشر شده است. احساسات صميمانه مردم براي ما بسيار ارزشمند و موجب سپاسگزاري است. به ويژه آنكه مراسم ختم به طور خودجوش و تنها با مشاركت فعال شهروندان عزيز برپا شده و برخي از اعضاي نهضت آزادي و خانواده محترم بازرگان نيز در آنها شركت داشته و سخنراني كرده اند.
به قرار اطلاع در برخي از كشورهاي خارجي نيز مجالس تجليل و يادبود از سوي ايرانيان علاقمند و حقشناس برپا شده است و همچنين از سوي برخي شخصيتها و سازمانهاي سياسي كشورهاي مختلف پيامهاي تسليت مخابره شده است كه به عنوان مثال ميتوان از پيامهاي جبهه نجات اسلامي الجزاير، جماعت اخوانالمسلمين مصر، حزب رفاه تركيه، كنگره عربي و اسلامي سودان و جنبش اسلامي تونس نام برد. متن اصلي و ترجمه تعدادي از پيامهاي مخابره شده به دبيركل جديد نهضت آزادي همراه با اطلاعيه مورخ 20/11/73 براي چند نشريه داخلي ارسال شده تا آن را براي اطلاع عموم منتشر كنند.
و بالاخره جاي يادآوري است كه بيش از چهل تن از سفرا يا اعضاي برجسته سفارتخانههاي خارجي در جمهوري اسلامي ايران در حسينيه ارشاد حضور يافتند و دفتر يادبود مرحوم مهندس بازرگان را امضاء كردند. همچنين در چندين سفارتخانه جمهوري اسلامي ايران در خارج از كشور و دفتر نمايندگي ايران در سازمان ملل متحد نمايندگان سياسي كشورها و شخصيتهاي بينالمللي دفاتر يادبود را امضا نمودند.
ما ضمن سر فرود آوردن در برابر محبت و قدرشناسي همه همفكران، ياران، علاقمندان و شخصيتهايي كه با شركت در مراسم تشييع و خاكسپاري پيكر پاك مهندس بازرگان، برپا كردن يا حضور در مجالس ترحيم و تذكر، ارسال يا درج پيام تسليت و به هر نحو ديگري نسبت به آن شادروان اداي احترام نموده و باعث تسكين آلام خاندان آن بزرگوار و اعضاي نهضت آزادي ايران شدهاند، با ذكر جملاتي از پيام مورخ 06/04/56 ايشان به مرحوم استاد محمدتقي شريعتي در سوگ دكتر شريعتي، بر ادامه راه مهندس بازرگان و وفاداري به روش، منش و بينش آن رادمرد تأكيد كرده و همگان را نيز به پيمودن چنين راهي فرا ميخوانيم:
«… از خداوند حكيم، صبر و پاداش بزرگ براي پدري كه غير از علي، فرزندان ارزنده ديگر تربيت وتحويل جامعه كرده است مسئلت مينمايم و از نسل جوان پرشور ميخواهم جنازه و خاطرهاش را به جاي ناله و يأس، با صبر و اميد و عزم به دوش كشند و افكار و آثارش را مشايعت نمايند.»
نهضت آزادي ايران
13/12/1373
