تير ١٣٤٣، اعلام احكام رهبران و فعالان نهضت آزادى ايران توسط دادگاه تجديد نظر نظامى شاه
محمد ترکمان
مورخ و پژوهشگر معاصر ایران
٥٥ سال پيش در چنين روزهائى ، پس از ٣١ جلسه كار دادگاه بدوى نظامى( از ٣٠ مهر تا ١٦ دو ١٣٤٢) و ٧٦ جلسه دادگاه تجديد نظر نظامى ( از ١٤ اسفند ١٣٤٢ تا ١٥ تير ١٣٤٣ ) ، حدود ساعت ٢٠ پانزدهم تير ١٣٤٣ راى خود را در باره رهبران و چند تن از فعالان نهضت آزادى ايران بشرح زير صادر كرد:
آية الله سيد محمود طالقانى : ١٠ سال حبس مجرد.
مهندس مهدى بازرگان: ١٠ سال حبس مجرد.
دكتر عباس شيبانى: ٦ سال حبس مجرد.
احمد على بابائى: ٦ سال حبس مجرد.
دكتر يدالله سحابى: ٤ سال حبس مجرد .
مهندس عزت الله سحابى: ………..
سيد محمد مهدى جعفرى: ……….
ابوالفضل حكيمى: ………….
رژيم استبدادى وابسته شاه كه فاقد پايگاه داخلى لازم و برآمده از كودتاى شوم ٢٨ امرداد ١٣٣٢ بود با شروع مبارزات انتخاباتى در آمريكا و نامزدى جان اف كندى از حزب دموكرات براى رياست جمهورى ، مجبور به رعايت ملاحظاتى از جمله تظاهر به باز كردن محدود فضاى سياسى كشور و اعلام ” انتخابات آينده كاملآ آزاد خواهد بود” – نطق ١٥ خرداد ١٣٣٩شاه-، در آستانه پايان دوره نوزدهم مجلس شوراى ملى ، گرديد.
نيروهاى جانبدار استقلال و آزادى و عدالت اجتماعى از موقعيت ايجاد شده حسن استفاده را نموده و تشكيل ” جبهه ملى دوم” را در تاريخ ٣٠ تير ١٣٣٩ اعلام نمودند . در آن روزهاى پر التهاب ، رژيم مجبور به ابطال انتخابات رسواى تابستانى دوره بيستم و برگزارى انتخابات زمستانى همان دوره توسط دولت مهندس شريف امامى شد. مجلس بيستم در تاريخ ١١ اسفند همان سال افتتاح گرديد. دولت شريف امامى كه مناسب فضاى آن روزها نبود، استعفا داد .
نخست وزيرى دكتر على امينى توسط مقام هاى آمريكائى به شاه تحميل شد . انحلال مجلس بيستم به فرمان شاه اعلام گرديد. تجديد انتخابات موكول به اصلاح قانون انتخابات شد كه از شرائط دكتر امينى براى پذيرش نخست وزيرى بود. تأسيس نهضت آزادى ايران در تاريخ ٢٧ ارديبهشت ١٣٤٠ به رهبرى زنده يادان مهندس بازرگان ، آية الله طالقانى ، دكتر سحابى و …اعلام گرديد .مرامنامه نهضت آزادى ايران در چهار اصل خلاصه مى شد:
١– مسلمانيم .
٢– ايرانى هستيم .
٣– تابع قانون اساسى هستيم .
٤– مصدقى هستيم .
تلاشهاى مدنى و اصلاحى و سياسى از سوئى ، توسط دستگاه هاى حكومت استبدادى مواجه با چالش و سركوب بود و از سوى ديگر افراد و جريانهائى آگاه و براى انجام مأموريت و راديكال كردن كردن فضا و عقيم ساختن حركت اصلاحى يا ناآگاه و به دليل عدم شناخت شرائط داخلى و جهانى و فقدان تجربه فعاليت اجتماعى و سياسى ، فضا را به سمت و سوى تندروى و چپ روى و بدون محاسبه سود و زيان ، پيش مى بردند .
در فروردين ١٣٤١ در اوج جنگ سرد ، شاه براى ملاقات و مذاكره با كندى و جلب موافقت مقامات آمريكائى براى دريافت كمك از آن كشور به آمريكا سفر كرد و با موفقيت در جلب نظر مقام هاى آمريكائى با انجام ” اصلاحات ارضى ” و دور ساختن ” خطر ” كمونيسم از ايران ، در بازگشت از آمريكا دكتر امينى را بركنار و اسدالله علم را در ٢٨ تير ١٣٤١ مأمور تشكيل دولت كرد .
در نبود آزادى مطبوعات و اجتماعات براى ملت و رجال ميهن و دوران فترت مجلس شوراى ملى ، شاه هر روز به سخنرانى و برگزارى اجتماعات و سخن از ” انقلاب سفيد” و ” آزادى دهقانان و كارگران و زنان ” مى پرداخت و در آستانه رفراندوم فرمايشى و غير قانونى ٦ بهمن ١٣٤١، اقدام به سركوب آزادى خواهان و دستگيرى رهبران و فعالين جبهه ملى و نهضت آزادى ايران نمود .
دستگاه استبدادى كه بقا و تداوم خود را در سركوب آزادى هاى قانونى مى پنداشت ، به توطئه چينى براى سركوب نيروهاى ميهن دوست و آزادى خواه پرداخت و هر روز فتنه اى تدارك ديد .
دوم فروردين ١٣٤٢ ، با گسيل داشتن مأمورين نظامى در لباس ” دهقانان آزاد” حادثه مدرسه فيضيه را آفريد . در اوائل خرداد ٤٢ و در آستانه ماه محرم ، با نقشه اى شيطانى و ضد ملى ، آية الله طالقانى را آزاد ساخت تا با تمهيدات و پرونده سازى ، نهضت آزادى ايران را متهم به ” اقدام بر ضد امنيت مملكت ” و در نتيجه زندانى ساختن
رهبران و فعالين نهضت آزادى و نااميد ساختن تحول خواهان و جوانان نسبت به فعاليت هاى سياسى جمعى مستقل در چارچوب قانون اساسى ، نمايد .
رويدادهاى ١٥ خرداد و نقش مأمورين دستگاه حاكمه در انجام اقدامات تخريبى براى توجيه خشونت اعمال شده در برابر افكار جهانى و داخلى و آوردن تانك و نيروهاى نظامى به خيابانها و زخمى نمودن و كشتار تعدادى از ايرانيان ، پايان دوره اى كوتاه از فعاليت هاى اصلاحى سياسى و سر آغاز دوران تازه اى از تاريخ فعاليت هاى اجتماعى و سياسى گروه هائى از ايرانيان گرديد .
در چنين فضائى ، دادگاه رهبران و فعالين نهضت آزادى ايران آغاز شد .
اوج اين دادگاه ، دفاعيات شجاعانه و مستدل زنده ياد مهندس بازرگان در محاكمه نظام شخصيت كش استبدادى و آثار ويرانگر آن براى ايران و ايرانى بود كه به بيانى صريح در دادگاه ويژه نظامى عنوان گرديد .
از نكته هاى مهم اين دادگاه ، حضور تعدادى از افسران آزاده و ميهن دوست بود كه امر دفاع از متهمين را پذيرفته و با شجاعت به موارد خلاف كيفر خواست اشاره و به سياسى بودن كامل اتهام و عدم حضور هيئت منصفه در دادگاه اعتراض كرده و در برابر رئيس دادگاه و دادستان كه مدعى غير سياسى بودن اتهام بودند ايستادگى و از آرمانهاى انسانى و ميهنى و دينى و شخصيت علمى و اجتماعى متهمين دفاع نمودند و تعدادى از آنان پس از ختم دادگاه توسط رژيم استبدادى بازداشت ، محاكمه و زندانى شدند .
از مدافعات مهندس بازرگان به خوبى استفاده مى شود كه او مسئولانه و آگاهانه رژيم را دعوت به اجراى قانون اساسى ،انجام انتخابات آزاد و غير فرمايشى ايفاى حقوق ملت ، احترام به آزادى هاى قانونى – مطبوعات ، اجتماعات ، نهادهاى مدنى ، احزاب و رعايت منافع ملى مى نمايد . مهندس بازرگان به صراحت عنوان كرد كه ادامه روش حاكم به عميق تر شدن شكاف ميان ملت و حاكميت خواهد انجاميد و اين روند حاصلى جز انفجار و زيان ملت و كشور نخواهد داشت .
لازم به ذكر است كه مهندس بازرگان با عنوان اصول چهارگانه مرامنامه نهضت آزادى ايران :
مسلمانى ، ايرانى ، تابع قانون اساسى و مصدقى بودن خطوط اساسى مشى نهضت را يك بار ديگر در دادگاه ويژه نظامى براى ملت و رژيم اعلام كرد تا مانع سوء استفاده رژيم و جريانهاى مشكوك گردد.
از نكته هاى قابل توجه دوران زندان و دادگاه رهبران و فعالين نهضت آزادى ، پشتيبانى ميهن دوستان و آزاديخواهان و اساتيد و دانشجويان دانشگاه و مراجع دينى و گروه هائى از مدرسين و طلاب علوم دينى از رهبران نهضت آزادى بود كه در تاريخ ايران تا آن ايام بى بديل بود .
از نظر اهميت پشتيبانى مراجع دينى و مدرسين و طلاب علوم دينى در آن شرائط خطير از آن زندانيان شجاع ، درپنجاه و پنجمين سالگرد آن رخداد، در زير سياهه اى از عناوين اعلاميه ها، تلگراف ها و نامه هاى منتشره را مى آوريم . بديهى است اگر اسناد مرتبط كه در اختيار نهادهاى حاكميتى است و راقم به آنها دسترسى ندارد ، روزى منتشر يا در دسترس علاقه مندان قرار گيرد ، مى توان عناوين بسيار ديگر بر اين سياهه افزود .عجالتآ عناوين در دسترس :
١– نامه آية الله سيد هادى ميلانى به آية الله طالقانى به تاريخ ٥/ ارديبهشت ١٣٤٢.
٢– تلگراف آية الله سيد صادق روحانى به آية الله طالقانى مهر ١٣٤٢.
٣– تلگراف آيات الله ميلانى و سيد كاظم شريعتمدارى به آية الله طالقانى به تاريخ ٢٦ شهريور ١٣٤٢.
٤– پاسخ تلگرافى آية الله طالقانى به تلگراف فوق.
٥– نامه تشكر آقايان سميعى ، رادنيا و عطائى به آيات الله ميلانى و شريعتمدارى به تاريخ اول مهر ١٣٤٢.
٧– متن تسليت نامه عده اى از فضلا و دانشجويان دينى حوزه علميه قم به مهندس بازرگان ( به مناسبت درگذشت مادر مهندس ) به تاريخ مهر ١٣٤٢.
٨– نامه آية الله ميلانى به آية الله طالقانى و اظهار نگرانى از اين كه دستگاه حاكمه به جاى تمجيد و توقير از او و آقايان مهندس بازرگان و دكتر سحابى و ديگر آقايان كه ” مفخر اين ملت هستيد” ، شما را دستگير ، زندان و محاكمه مى كند به تاريخ ٨ آبان ١٣٤٢.
٩– نامه آيه الله سيد صادق روحانى به آية الله طالقانى و … به تاريخ ١٢ آبان ١٣٤٢.
١٠ نامه آيات الله شيخ مرتضى حائرى و سيد رضا صدر به آية الله طالقانى به تاريخ ١٤ آبان ١٣٤٢.
١١– پاسخ آية الله سيد شهاب الدين مرعشى نجفى به سئوال ” عده اى از محصلين علوم دينيه ” در باره نظر او نسبت به آية الله طالقانى ، مهندس بازرگان ، دكتر سحابى و ساير محبوسين با ايشان به تاريخ ١٥ آبان ١٣٤٢.
١٢–نامه آية الله سيد احمد شبيرى زنجانى به آية الله طالقانى در باره محاكمه او و مهندس بازرگان و دكتر سحابى و برادران ديگر به تاريخ ١٦ آبان ١٣٤٢.
١٣–نامه آية الله شريعتمدارى به آية الله طالقانى به تاريخ ١٦ آبان ١٣٤٢.
١٤– نامه آية الله طالقانى به آية الله ميلانى به تاريخ ١٧ آذر ١٣٤٢.
١٥– تلگراف جمعى از فضلا و طلاب حوزه علميه قم به آية الله طالقانى و رونوشت به مهندس بازرگان و دكتر سحابى به تاريخ ١١دى ١٣٤٢.
١٦– پاسخ آية الله طالقانى به نامه آية الله روحانى به تاريخ ١٧ فروردين ١٣٤٣.
١٧– گزارش ساواك قم در باره تلاشهاى شهيد دكتر بهشتى در جلب احساسات علماء و روحانيون قم در جهت رفع محكوميت و آزادى مهندس بازرگان و آية الله طالقانى به تاريخ ٦ ارديبهشت ١٣٤٣.
١٨–نامه شهيد مطهرى به مرحوم آية الله خمينى و تأكيد بر اينكه ” بسيار مناسب است كه آقايان مراجع به هر شكلى كه خود صلاح مى دنند ، علاقه خود را به سرنوشت اين آقايان ابراز نمايند ” و ” بسيار مناسب است كه حضرتعالى همين امشب نامه اى به رئيس دادگاه مرقوم بفرمائيد ، مبنى بر اهميت قضا و مجازاتهائى كه خداوند براى كسانى كه در مسند قضا مى نشينند و رضاى مخلوق را بر خالق ترجيح مى دهند ، متذكر شويد و در آخر هم متذكر شويد كه حكم خلاف حق آنها براى آنها گران تمام خواهد شد .
بنده به سهم خودم ، اين كار را تصويب مى كنم و لازم مى شمارم ” به تاريخ ٨ تير ١٣٤٣.
١٩– تلگراف أية الله ميلانى در اعتراض به راى محكوميت آية الله طالقانى ، مهندس بازرگان و دكتر سحابى به تاريخ ١٢ تير ١٣٤٣.
٢٠– تلگراف آية الله شيخ بهاء الدين محلاتى به رئيس دادگاه تجديد نظر نظامى و اعتراض به حكم صادره به تاريخ تير ١٣٤٣.
٢١– تلگراف آية الله مرعشى نجفى به رئيس دادگاه تجديد نظر و درخواست آزادى آية الله طالقانى و ديگر دانشمندان و استادان و ارباب كمال به تاريخ تير ١٣٤٣.
٢٢– تلگراف آية الله شريعتمدارى به آية الله طالقانى در اعتراض به حكم صادره و درخواست تجديد نظر و نقض حكم داده شده به تاريخ ١٨ تير ١٣٤٣.
٢٣–تلگراف پشتيبانى جمعى از علما به آية الله طالقانى و .. با عنوان ” سلام عليكم بما صبرتم “.
٢٤–اعلاميه مرحوم آية الله خمينى با عنوان ” و سيعلم اللذين ظلموا اى منقلب ينقلبون ” كه در دو بند اول آن به ” بيدادگرى نسبت به حجة الاسلام آقاى طالقانى و جناب أقاى مهندس بازرگان و ساير دوستان ” اشاره و از ” اوضاع دادگاه ” اظهار تأسف و در پايان مرقوم فرموده بودند : ” راى دهندگان بايد منتظر سرنوشت سختى باشند ” به تاريخ ١٨ تير ١٣٤٣.
٢٥– گزارش ساواك در باره شركت شهيد دكتر بهشتى در دادگاه متهمين جمعيت نهضت آزادى و استعلام ” چگونگى فعاليت مشاراليه در احزاب ” به تاريخ ٢٩ تير ١٣٤٣.
٢٦– گزارش ساواك در باره اظهارات شهيد مطهرى مبنى بر اينكه ” مردم بس كه مبارزه كردند و نتيجه نگرفتند ، خسته شدند و همگى مأيوسند ، مخصوصآ افراد جبهه ملى كه روى همين اصل عقب نشينى كردند و سران نهضت آزادى هم تنها روى ايمان آنها بود كه ايستادگى كردند …” به تاريخ ٣١ تير ١٣٤٣.
٢٧– گزارش ساواك در باره نارضايتى آية الله ميرزا خليل كمره اى از محكوميت رهبران نهضت آزادى به تاريخ ١٠ امرداد ١٣٤٣.
٢٨– نامه آية الله ميلانى به آية الله طالقانى و اظهار تأثر از انتقال مهندس بازرگان و دكتر سحابى و ساير آقايان به زندان برازجان به تاريخ ١٨ آبان ١٣٤٤.
٢٩– گزارشهاى ساواك مبنى بر حضور شهيدان مطهرى و بهشتى و بسيارى ديگر از عالمان دينى و طلاب در دادگاه رهبران نهضت آزادى و در ملاقات با آنان در زندان قصر .
ذكر اسامى آقايان مذكور نياز به فرصتى ديگر دارد تا حتى المقدور نامى از قلم نيفتد .
