شهيد فاطمي و نسل جديد
يادداشت دكتر ابراهيم يزدي
مجله شهروند امروز، 6/8/86
1- شادروان دكتر سيد حسين فاطمي، وزير امور خارجه دولت ملي دكتر مصدق بود. كه پس از كودتاي 28 مرداد 1332 ، بعد از يك دوره كوتاه زندگي مخفي ، دستگير شد .ابتدا در هنگام ورود به ساختمان فرمانداري نظامي تهران در حالي كه ما مورين نظامي او را احاطه كرده بودند ، مورد هجوم چاقوكشان رژيم قرار گرفت و به شدت مجروح شد . اما به جاي انتقال وي به بيمارستان و تحت درمان قرار داد نش ، او را به بازداشگاه بردند، در فاصله كوتاهي پس از آن بدون محاكمه ، بدون وكيل ، در حالي كه بيمار بود ، روي برانكارد به ميدان تير برده شد و تير باران گرديد.
2- فاطمي يك روزنامه نگار و شخصيت فعال سياسي و يك ديپلمات بر جسته بود، او روزنامه نگاري را به عنوان يك حرفه علمي ، انتخاب و تحصيلات دانشگاهي خود را در فرانسه ، در همين رشته به پايان رسانيده بود . اما علاوه بر اين ، ويژگي هاي يك روزنامه نگار متعهد را داشت . او به منافع ملي ، به مصالح كشور و حقوق مردم متعهد بود. روزنامه و روزنامه نگاري را در خدمت اين آرمان ها و ارزش ها قرار داده بود .او همراه با علم و تخصص در حرفه خود و تعهد به آرمان ها و ارزش هاي ملي، از شجاعت نيز بر خوردار بود . او غوغا سالار نبود. اما مي دانست كه ترس و محافظه كاري براي يك روزنامه نگار متعهد ، معادل سازش و مرگ است . شجاعت دكتر فاطمي را مي توان بعد از بازداشت و در جريان اعدام ملاحظه كرد . او در حالي كه بيمار و از زخم هاي ناشي از حمله چاقو كشان رنجور بود و تب داشت بر خوردش با نظاميان ، مامور دربار شجاعانه و با شهامت بود.هيچ علامتي كه نشانه ترس و وحشت او باشد در رفتار و سخنانش ديده نشد. بهنگام اجراي حكم تير بارانش، در آخرين دم ، سخناني را ايراد كرد، كه خود حاكي از روحيه متوكل و ايمان سرشار او بود .او خطاب به افسراني كه او را احاطه كرده بودند، گفت مرگ انواع و اقسام دارد. و او به پيروي از جدش ، حسين بن علي مرگ با شرافت را انتخاب كرده است .
شادروان فاطمي با بينش سياسي عميق و واقع بينانه خود ، به درستي مي دانست كه حفظ استقلال كشور ، با حضور و نفوذ استعمار انگليس در بسياري از نهادهاي حكومتي ممكن و ميسّر نيست . بنا بر اين او بطور جدي و موثر در جنبش ملي شدن نفت حضور پيدا كرد . بنا به گزارش دكتر مصدق ، دكتر فاطمي پيشنهاد دهنده اصلي و اوليه طرح ملي شدن صنعت نفت در ايران بوده است .
اما در كشوري ، نظير ايران، استبداد داخلي يا دروازه ورود استعمار خارجي است يا خود به دست خارجي تاسيس شده است . بنابر اين موفقيت در مبارزه با سلطه و سيطره انگليس بدون مبارزه با شاه و دربار امكان پذير نبود .در يك دوره كوتاهي دكتر مصدق سعي كرد با استفاده از روانشناسي شاه و عقده اي كه وي از نقش انگليس در سلطنت پدرش و خود ش داشت ، او را به حمايت از جنبش ملي وادار سازد . اما نفوذ ايادي انگليس در دربار شاه آنقدر عميق بود ، كه دكترمصدق در هدف خود موفق نشد. بنابراين بخشي از دكترين سياسي دكتر فاطمي مبارزه با دربار شاه بود. و او در تمام دوران خدمتش در پست دكتر مصدق ، قبل از آن ، بعد از آن ، از اين بخش از مبارزه غفلت ننمود. مقالات تحليلي وي در روزنامه باختر امروز گواه بر مواضع روشن او و قدرت تحليل او از مسايل سياسي كشور و نقش آگاهي بخش اوست . بهمين دليل بود كه شاه و ايادي دربار كينه عميقي از او به دل گرفته بودند . بطوري كه قبل از كودتاي 28 مرداد 1332 ، فاطمي بيش از همكاران دكتر مصدق مورد بغض و كينه درباريان و آماج جنگ سياسي – رواني و شايعه سازي با هدف ترور شخصيت قرار داشت . ودر نهايت طرح ترور او به دست يك نوجوان بي تجربه و نا آگاه به اجرا گذاشته شد . تبليغات سوء عليه دكتر فاطمي به آن اندازه بود كه تنها بعد از دستگيري و اعدام او برخي پذيرفتند كه او واقعا يك خدمت گذارصادق به ايران و وفادار به دكتر مصذق و آرمان نهضت ملي ايران بود .
دكتر فاطمي به عنوان يك سياستمدار و ديپلمات ، از اوضاع بين المللي و مناسبات جهاني آگاهي كافي و لازم را داشت. او اولين كسي بود ، كه به عنوان وزير امور خارجه دولت ملي در سفري به بغداد، طرح تشكيل يك گروه بين المللي از كشور هاي بي طرف در جنگ سرد را مطرح كرد. پيگيري نظر و پيشنهاد دكتر فاطمي ، بعد ها منجر به تشكيل جنبش غير متعهد ها گرديد . موازنه منفي ، يا موازنه عدمي سياست استراتژيك رهبران مستقل و ملي ايران ، از امير كبير گرفته تا مدرس و مصدق بود. اما سياست بي طرفي مثبت دولت دكتر مصدق در روابط بين المللي در عصر جنگ سرد ، ابتكار دكتر فاطمي بود. معنا و مفهوم بي طرفي مثبت در روابط بين المللي اين بود كه منافع و امنيت ملي ايجاب مي كند كه ايران در منازعات جهاني و جنگ سرد وارد نشود و از هيچ طرف جانبداري نكند. اما بكوشد تا با طرف هاي درگير در جنگ سرد روابط دوستانه متقابل داشته باشد.
3- هنگامي كه دكتر مصدق ترور شد ضارب نوجوان ، خام تر و ناآگاه تر از آن بود كه خود بتواند در حق فاطمي داوري كند و او را مستحق مرگ بداند . او آلت دست چه كساني بود؟ رهبران سابقه دار فدائيان اسلام در زندان بودند، هيچ يك از اعضاي اين گروه با پيشنهاد ترور فاطمي موافقت نكرده بودند .
پس چه كساني حكم قتل دكتر فاطمي را داده بودند؟ دكتر فاطمي كدام منكري را، جز همكاران صادقانه با دكتر مصدق براي ملي كردن نفت و قطع نفوذ انگليس در ايران و مبارزه با فساد دربار، مرتكب شده بود كه مستوجب قتل باشد؟ داستان ترور دكتر فاطمي و نقش دربار و سيد ضياء الدين طباطبايي و واسطه مبادله پول براي اين ترور را در جاي ديگري شرح داده ام (“يكسو نگري تاريخي و بي انصافي در حق روشنفكران –روزنامه جامعه شماره هاي 80و81 مورخ 11 و 12 خرداد 1377.) از آن زمان بيش از نيم قرن گذشته است، ضارب نوجوان ، ناآگاه آن روز، مردي سالخورده و جا افتاده شده است . او مي بايستي تا امروز درباره انگيزه خود و يا كساني كه او را به انجام اين ترور تحريك يا اغوا كردند ، توضيحاتي مي داد- او كه با مرحوم دكتر فاطمي دشمني و كينه شخصي نداشت ؟ پس بايد بگويد بر جه اساسي دست به ترور يك انسان فرهيخته زده بود ؟ برنامه ريزان ترور فاطمي و تحريك كنندگان ضارب وي ، بطور قطع از احساس مذهبي خام و توسعه نيافته او بهره برداري كردند . اين يك اصل شناخته شده است كه احساس مذهبي ، يا احساس سياسي بدون بينش يا بصيرت سياسي و يا مذهبي ، در هر حال فاجعه آفرين است. احساس سياسي و مذهبي كور و خام و توسعه نيافته ، موجب مي شود كه فرد نتواند فرق ميان علي (ع) و دشمنانش را بشناسد ، علي را مي كشد و گرفتار حكومت ظلم و جور مي شود . احساس مذهبي بدون بصيرت و بينش فاجعه كربلا ايجاد مي كند . احساس مذهبي خام در عصر انقلاب الكترونيك و رسانه هاي جمعي به فاشيسم يا استبداد متكي به پوپوليسم مي انجامد.
ياد شادروان دكتر سيد حسين فاطمي و تمامي خدمتگذاران به ميهن را گرامي مي داريم.
