مقدمه
سپاس
خداي را كه به ما توفيق داد تا بتوانيم عليرغم مشكلات فراواني كه بعد
از حمله 6 آبانماه به دفتر نهضت آزادي ايران داشته و داريم، دفتر دوم
از جلد نهم اسناد نهضت آزادي ايران را منتشر سازيم. اين مجموعه شامل
بخش پنجم از اسناد نهضت آزادي ايران و مربوط به سالهاي 1354 تا 1357
يعني اسنادي پيرامون «جمعيت ايراني دفاع از آزادي و حقوق بشر» ميباشد.
انديشه
تاسيس «جمعيت ايراني دفاع از آزادي و حقوق بشر» بدنبال پايمال شدن حقوق
و آزاديها از طرف رژيم پهلوي از يكطرف و اعلام سياست حقوق بشر دولت
كارتر، در اوايل سال 1356 در ايران مطرح شد. در شرايطي كه خفقان و فشار
سراسر ايران را فرا گرفته و همه مبارزين چه در زندان و چه در تبعيد زير
فشارشديد استبداد شاهنشاهي قرار داشتند و حركتهاي مسلحانه سالهاي 1350
به بعد وحشيانه و با شدت سركوب شد و تشكيلات آنها عملا از هم گسيخته
بود، جمعي از مبارزين قديمي فكر «حقوق بشر» كه بمنظور جبران شكست
مفتضحانه آمريكا در ويتنام از طرف كشورهاي بزرگ صنعتي جهان و براي حفظ
قدرت و توسعه اعتبار و منافع خود در دنيا مطرح شده بود، بعنوان وسيله و
محملي براي بيان موارد نقض حقوق بشر در ايران و بازگو كردن ددمنشيهاي
رژيم و دردهاي مردم و نهايتا بازكردن فضايي كه در آن نيروهاي فعال
بتوانند به مبارزه خود با رژيم ادامه دهند، انتخاب كردند.
جمعي از
سران و اعضاي نهضت آزادي ايران از موسسين اين جمعيت بودند كه براي تحقق
اهداف آن فعالانه مشاركت داشتند. اگر چه بعضي از موسسين جمعيت از
ابتداي سال 1356 اقداماتي در جهت تحقق اهداف جمعيت بعمل آورده بودند،
لكن فعاليت رسمي آن در تاريخ 16 آذرماه 1356 با ارسال نامهاي از سوي
29 تن از شخصيتهاي مبارز روحاني شامل اساتيد دانشگاه، حقوقدانان،
نويسندگان و ساير مبارزين سرشناس بعنوان موسسين جمعيت، به دبير كل
سازمان ملل متحد، آغاز شد. اين جمعيت از آن زمان تا 22 بهمن ماه 1357 و
پيروزي انقلاب اسلامي ايران و تشكيل دولت موقت بفعاليت خود ادامه داد.
«جمعيت
ايراني دفاع از آزادي و حقوق بشر» در طول 14 ماه فعاليت خود توانست
منشا خدمات نسبتا موثر و با ارزشي در هموار كردن راه براي گسترش
مبارزات مردم و گروهها و وسيلهاي براي تدارك انقلاب باشد. در جبهه
داخلي موفق گشت با افشاي ماهيت رژيم استبداد شاهنشاهي بويژه انعكاس
وسيع وضع زندانيان سياسي و دادخواهي آنان و شخصيتهاي تبعيدي و
خانوادههايشان و گزارش اقدامات وحشيانه و ضدبشري رژيم در كشتار مردم و
تخريب شهرها به مقامات مسئول و در سراسر جهان و… جو ترس و رعب و
وحشت را بشكند. و در جبهه خارجي توانست با انتشار وسيع اوضاع ايران و
جلب توجه شخصيتها و سازمانهاي جهاني تبليغات رژيم شاه و رسانههاي
وابسته بين المللي را خنثي ساخته با كنار زدن انقلاب دروغين مردم دوستي
و پيشرفتهاي كاذب و قرار دادن ايران در آستانه تمدن بزرگ! چهره واقعي
رژيم استبدادي و وابسته ايران و مظلوميت و حقانيت مبارزات مردم قهرمان
ايران را بدنيا نشان دهد.
اقدامات
اين جمعيت و فعاليت ساير مبارزين در خارج از كشور، بدون ترديد از عوامل
موثري بود كه قبل از مسافرت امام خميني در آبانماه 1357 به پاريس زمينه
را براي توجه وسيع و بي سابقه مردم دنيا به نظرات ايشان بعنوان رهبر
مبارزات ملت ايران فراهم ساخت.
جمعيت طي
نامه مورخ 16/9/56 به عنوان دبير كل سازمان ملل متحد ضمن برشمردن موارد
نقض حقوق بشر در ايران و مظالم و تجاوزات رژيم شاه ديدگاه خود را در
موارد حقوق بشر چنين توصيف ميكند:
« …
اجرا و رعايت حقوق بشر لازمه رشد و اعتلا شخصيت انسانهاست و محيط
اجتماعي و سياسي مملكت ما در يكربع قرن اخير در جهت نفي آزادي و شخصيت
افراد تحول يافته و اين تحول زائيده حكومت خود سرانه فردي و نتيجه آن
اختناق عمومي و سلب حيثيت ذاتي هموطنان است.»
در همين
نامه براي نشان دادن يكي از موارد نقض حقوق بشر به گفته شاه بهنگام
اعلام حزب واحد رستاخيز اشاره شده است.
«كسانيكه
عضويت حزب واحد رستاخيز را نپذيرند خائن و بيوطن شناخته ميشوند و بايد
كشور را ترك كنند و يا هيچگونه توقعي از دولت نداشته باشند.»
جمعيت
ايراني دفاع از آزادي و حقوق بشر در نامهاي بعنوان محمد رضا شاه در
تاريخ 11/2/1357 چنين مينويسد:
«در هر
حال وظيفه الهي و وجداني و قانوني خود ميدانيم مطالب ذيل را مستقيما
باستحضار اعليحضرت كه كليه اختيارها و انتصابها و فرمانها كه بر خلاف
صريح قانون اساسي و بديهيترين اصول آزادي سياسي در قدرت انحصاري خود
قرار دادهاند و بنابراين منطقا يگانه مسئول جريانهاي مملكت و عمليات
دولت ميباشند برسانيم.»
«انقلاب
سفيد، دموكراسي رستاخيزي در تمدن بزرگ كه اعليحضرت دائما نويد ميدهند
و محصولش خفقان و آزار و زندان و شكنجه و كشتار از يكطرف و نابسامانيها
و تنگناهاي كمرشكن و از بين رفتن توليدات ملي از طرف ديگر است، چه
ارزشي براي ملت ستمديده ايران دارد؟»
علاوه بر
نامه پراكني و تظلم، جمعيت در اقدامات عملي مبارزه نيز شركت داشت. يكي
از اقدامات چشمگير آن مطرح كردن برنامه راهپيمائي عمومي در روز حقوق
بشر است كه در اثر تصادف اين روز با تاسوعاي حسيني (مورخ 19/9/57) و
زنده شدن خاطره حقكشيهاي امويان و حقجوئي حسينيان باشكوه بيسابقهاي
برگزار شد.
بدنبال
كشتار وسيع 17 شهريور ماه (جمعه سياه) و حاكميت مستقيم نظاميان و اتخاذ
سياست وحشت و خشونت، جو رغب و ترس بيشتري حاكم شد و مبارزات شكل
مخفيتري بخود گرفت. بطوريكه اجتماعات عمومي و علني مشابه اجتماع عيد
فطر و راهپيمائيهاي بعدي آن امكان پذير نبود. اگر اجتمات و اعتراضات
موضعي شكل ميگرفت بشدت بخاك و خون كشيده ميشد. برگزاري راهپيمائي
تاسوعا و تكرار آن در روز عاشورا سرآغاز تحول جديدي در روند مبارزات
مردم و گسترش آن گرديد.
جمعيت
ابتدا مبدا راهپيمائي را از مقابل ساختمان دادگستري مقصد آنرا دفتر
جمعيت واقع در ابتداي خيابان قبا (شهرزاد سابق) در شمال حسينيه ارشاد
اعلام كرد. ولي پس از اعلام راهپيمائي توسط مجاهد نستوه حضرت آيت الله
طالقاني (ايشان از راهپيمائي جمعيت اطلاع نداشتند) و تشكيل كميته
برگذاري راهپيمائي با شركت نمايندگان آيت الله طالقاني، جمعيت ايراني
دفاع از آزادي و حقوق بشر، روحانيت مبارز تهران، نهضت آزادي ايران،
انجمنهاي اسلامي مهندسين، پزشكان و معلمان، جبهه ملي و جمعيت حقوقدانان
ايران كه بمنظور ايجاد هماهنگي در راهپيمائي تشكيل شد، مبداء راهپيمائي
ده نقطه اصلي شهر و مقصد ميدان آزادي (شهياد سابق) تعيين گرديد. همين
كميته راهپيمائي روز عاشورا را نيز تدارك و اداره نمود. در قطعنامه
راهپيمائيهاي تاسوعا و عاشورا كه توسط كميته برگزاري راهپيمائي تهيه
شده بود، چنين ميخوانيم:
تقارن
اين روز بزرگ مذهبي كه با روز اعلاميه حقوق بشر غنيمت دانسته و اعلام
ميداريم كه نه تنها تامين حقوق فطري و طبيعي بشر از اساسيترين هدفهاي
جنبش ماست بلكه اسلام خود مبتكر رسمي و حقيقي حقوق بشر بوده است.»
٭ ٭ ٭
متاسفانه
بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران كسانيكه با نظرات و عقايد موسسين
اين جمعيت مخالف بوده، جمعيت را مورد سئوال قرار داده و با تحريف سوابق
و واقعيتها سيل حملات و تهمتها عليه جمعيت و موسسان آن جاري شد. محور
اصلي اين حملات اين بود كه چون سازمان جهاني حقوق بشر به ابرقدرتها
وابسته است، بنابراين «جمعيت» نيز كه بنام حقوق بشر تشكيل شده است
وابسته به ابرقدرتها بوده! و لاجرم!! مجري برنامهها و توطئههاي آنان
در جهت ضربهزدن و يا به انحراف كشانيدن انقلاب اسلامي ميباشد!! ضمن
اعتراف به سوء استفاده ابرقدرتها از سازمانهاي جهاني بايد بگوئيم كه
«جمعيت» اين سازمانها را بعنوان بلندگوئي كه بتواند جنايات شاه را
بجهان اعلام دارد، بكار گرفت تا ايران را آزاد سازد. در هر حال عملكرد
اين جمعيت و بخشي از اسناد آن كه در اين مجموعه گردآوري شده خود
ميتواند پاسخ گويائي به اينگونه حملات باشد.
آيت الله
حاج سيد ابوالفضل موسوي زنجاني كه از موسسين اين جمعيت هستند، براي رفع
اين شبهه در بيانيه خود بمناسبت تشكيل جمعيت مينويسند، اين جمعيت:
«نه
بعنوان اعتقاد به همه مواد منشور حقوق بشر و يا اطمينان به يك عمل موثر
از طرف سازمان ملل بلكه نظر بقانون منطقي جدل (يعني الزام طرف مناظره
به آنچه كه خود قبول كرده و تعهد نموده است) … »
تشكيل
گرديد.
در هر
حال اسناد اين مجموعه نشان ميدهد كه «جمعيت ايراني دفاع از آزادي و
حقوق بشر» محمل و بستر بسيار مناسبي براي انجام بسياري از فعاليتهاي
لازم در سالهاي 56 و 57 در داخل و خارج از كشور بوده است. لحن نامه
بسياري از شخصيتهاي روحاني و سياسي، كه در آن روزگار سياه به اين جمعيت
نوشتهاند، نشانگر آن است كه اين جمعيت ملجاء و تكيهگاه مجاهدان و
مبارزان زنداني و تبعيدي بوده و اقدامات آن در جهت كاهش فشار رژيم و
فعالكردن مبارزين و تشديد مبارزه موثر واقع شده است. بررسي و مطالعه
اسناد اين مجموعه ميتواند واقعيتها را بر اهل خرد و تقوي روشن ساخته،
گاهي در ثبت صحيح تاريخ معاصر بردارد.
٭ ٭ ٭
تذكر اين
نكته مفيد است كه آنچه در اين مجموعه منتشر ميشود كليه اسناد جمعيت
نيست زيرا اولا اسناد و مدارك و اموال «جمعيت ايراني دفاع از آزادي و
حقوق بشر» در حمله ساواك با همكاري فرمانداري نظامي در ساعات منع عبور
و مرور در تاريخ 2/٨/57 ربوده شد، لذا آنچه در اين مجموعه گردآوري شده
است نمودار بخش كوچكي از عملكرد جمعيت ميباشد. ثانيا اسناديكه از گزند
اين حمله مصون مانده بودند، در هشت فصل تنظيم گرديده بود كه متاسفانه
آنهم در حمله 6 آبانماه جاري به دفتر نهضت آزادي ايران، همه آنها بويژه
اصل برخي از اسناد كه منحصر بفرد بود، برده شد. اسناد موجود باستثنا
فصل هشتم كه مربوط به «اقدامات جمعيت در خارج از كشور» ميباشد در اين
مجموعه تنظيم شده است. اميدواريم در آينده بتوانيم علاوه بر اضافه كردن
اصل اسناد و تكميل آنها فهرست اعلام و موضوعي را نيز ضميمه كنيم.
٭ ٭ ٭
نهضت
آزادي ايران اميدوار است با جمع آوري و ارائه اسناد «جمعيت ايراني دفاع
از آزادي و حقوق بشر» كه بخشي از اسناد انقلاب اسلامي ايران است،
بوظيفه خود عمل نموده و موجبات رضاي خدا و خدمت به خلق را فراهم ساخته
باشد.
نهضت
آزادي ايران
بهمن ماه 1362
