نگاهی به زندگی سیاسی و همکاری اولین نخستوزیر انقلاب با روحانیت
راه طینشده مهندس بازرگان
مهدی غنی
روزنامه اعتماد، مورخ 30 دی ماه 1398
گاهی در ارزیابی کارنامه مرحوم مهندس بازرگان با این سوال مواجه می شویم که اساسا چرا آن مرحوم برای فعالیت ها و مبازرات سیاسی اش به همکاری با روحانیت پرداخت؟
در این نوشتار سعی می کنم در حد امکان به این سوال جواب دهم. جوابی که هم ناظر به شرایط زمانه، هم قدرت روحانیت، هم نوع استبداد شاه و هم البته نتایج آن خواهد بود.
به باور نگارنده- و بنا بر توضیحاتی که در ادامه می خوانید- انقلاب زمستان سال 57 امری غیرقابل اجتناب بود و مهندس بازرگان به عنوان یک فعال سیاسی دموکرات در این مسیر از هیچ تلاش مدبرانه ای دریغ نکرد. تدبیری که البته بخشی از آن در گرو ایجاد پیوندی بین نیروهای ملی و نیروهای مذهبی و روحانی بود.
بازرگان و تاکید بر نقش سیاسی- اجتماعی دین در دهه 20
مهندس بازرگان علاوه بر مقالات و سخنرانی هایی که در دهه 1320 به بعد ارایه کرده و در آنها بر نقش سیاسی- اجتماعی دین تاکید ورزیده در سال 1340 مقاله ای خطاب به روحانیون سنتی نگاشت تحت عنوان: <<انتظارات مردم از مراجع>> در سال 1341 در کتاب <<بحثی درباره مرجعیت و روحانیت>> منتشر شد. ایشان در آنجا تلاش کرد، روحانیون سنتی را به مشارکت در امور سیاسی و اجتماعی ترغیب کند.
چیزی نگذشت(1341) که طیف وسیعی از روحانیون وارد سیاست و مقابله با دولت اسدالله علم شدند. پس از آن تعداد کمتری از آنان با انقلاب سفید شاه پرچم مخالفت برافراشتند. سرکوب این اعتراضات باعث رادیکال تر شدن مبارزات علیه حکومت شد. تداوم این سیر در سال 57 سرنگونی سلطنت و برقراری جمهوری اسلامی را در پی داشت. اما اکنون برخی، معضلات و مشکلات جاری را در همین نقطه ورود روحانیون سنتی به امر حکومت داری و سیاست و راه حل را در جدا شدن حوزه سیاست و حکومت از دیانت می دانند. در این نوشتار نگاهی به این موضوع در رابطه با مهندس بازرگان می کنیم.
زعامت آیت الله بروجردی
تا قبل از کودتای رضاخان مرکزیت روحانیت شیعه، حوزه نجف بود. حوزه علمیه قم توسط آیت الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی بعد از روی کار آمدن رضاخان محوریت یافت. تا آن زمان روحانیون به اشکال مختلف و با گرایش های متفاوت در امر سیاست و حکومت دخالت داشتند. نمونه بارز آن انقلاب مشروطیت بود که بخشی از روحانیت در دفاع از مشروطیت و بخشی در دفاع از استبداد به میدان آمدند. اما زعامت حوزه قم صلاح را در این دید در امر حکومت داری و سیاست دخالتی نداشته باشد. گرچه در همان دوران، موضعگیری روحانیون را در جهت حمایت از رضاخان سردار سپه، یا مخالفت آنها با شعار جمهوری خواهی او، مخالفت با کشف حجاب اجباری و… مشاهده می کنیم. اما قاعده این بود که به امر حکومت مستقیما کاری نداشته باشند. آیات عظام نایینی، اصفهانی، سیدعبدالحسین طباطبایی و سیدحسن طباطبایی نیز موقع بازگشت به عراق شرط ملک فیصل را مبنی بر عدم دخالت در سیاست پذیرفته و کتبا رعایت این امر را تعهد کردند1.
جانشینان آیت الله حائری یزدی نیز همین رویه را ادامه دادند. به عنوان مثال آیت الله سیدحسین بروجردی مشی مدارا با حکومت را اعمال می کرد. حتی در ماجرای نهضت ملی کردن نفت و حکومت دکتر مصدق ایشان موضعگیری آشکاری نکرد و در دعوای دربار با دکتر مصدق سعی کرد، موضع بی طرفی را حفظ کند. چنانچه مشکلاتی بین حوزه و حکومت بروز می کرد، آن را با تذکر و هشدار توسط مرتبطین با دربار گوشزد کرده و حل می کردند. اکثریت قریب به اتفاق مردم نیز مذهبی و مقلد ایشان بودند و کاری به سیاست نداشتند.
پس از رحلت آیت الله بروجردی
آن زمان همه افراد مذهبی اعتقاد داشتند بدون تقلید از یک مرجع مذهبی، دینداری مقبول نیست. از همین رو پس از درگذشت آیت الله بروجردی همه اقشار مردم به تکاپو افتادند که مرجعی دیگر انتخاب کنند. دانشجویان دانشگاه نیز با چنین دغدغه ای در قالب انجمن های اسلامی نشست هایی برگزار کردند که درباره ملاک های انتخاب مرجع و شرایط مرجعیت هم اندیشی کنند. از این نشست ها بود که مجموعه مقالاتی تحت عنوان <<بحثی درباره مرجعیت و روحانیت>> بیرون آمد که تعدادی از فرهیختگان حوزوی و دانشگاهی در آن مشارکت داشتند. مقاله مهندس بازرگان نیز در این مجموعه بود.
حاکمیت استبدادی و انتخابات نمایشی غیر ملی
حکومت به ویژه پس از کودتای 1332 رویه دیکتاتوری را پیش گرفته و به قانون اساسی اعتنایی نداشت. اغلب مردم هم به سیاست اعتنایی نداشتند و نسبت به وضعیت حکومت بی تفاوت بودند. رادیو پیشرفته ترین ابزار اطلاع رسانی در آن زمان بود. اما وقتی زمان پخش اخبار می رسید، عادت این بود که رادیو را خاموش می کردند. پارلمان که باید از نمایندگان ملت تشکیل می شد، تبدیل به ابزاری در دست حکومت یا دولت های بیگانه شده بود و مردم دخالتی در انتخابات نداشتند و اهمیتی هم به آن نمی دادند. این واقعیتی است که خود محمدرضا شاه هم بدان اذعان داشت:<<بعد از رفتن پدرم مدتی مدید کارها در ظاهر به دست یک عده ایرانی ولی در عمل قسمتی به دست سفارت انگلستان و قسمت دیگر به دست سفارت روس انجام می گرفت و به طوری که در کتاب ماموریت برای وطنم شرح داده ام، صبح مستشار سفارت انگلستان با یک لیست انتخاباتی به سراغ مراجع مربوطه می آمد و عصر همان روز کاردار سفارت روس با لیست دیگری می آمد… متاسفانه من 20 سال تمام از دوران سلطنت خودم با چنین مجلس هایی سروکار داشتم….>>.
او در ادامه می فزاید:<<… در نتیجه همواره انتخابات با انواع تقلب ها و سوءاستفاده ها و تهدیدها و تطمیع هایی همراه بود که نه فقط در جریان انتخابات انجام می گرفت بلکه حتی امر قرائت آرا را نیز شامل می شد… در همه این انتخابات، توده های عظیم کشاورزان و کارگران آلت فعلی بیش نبودند. آرای آنها یا به عبارت بهتر آرایی به نام آنها، دسته دسته به صندوق ها ریخته می شد در حالی که به اصطلاح معروف روح خود آنها از ماهیت آن خبر نداشت 2>>.
نقش مردم در انتخابات فرمایشی
بنا به اعتراف شاه، از سال 1320 تا سال 1340، وضعیت از این قرار بوده که مردم نقشی در انتخابات و تشکیل مجلس شورای ملی نداشته اند. درحالی که اساس مشروطیت این بود که مردم از طریق انتخاب نماینده حداقل در قانونگذاری نقش پیدا کنند.
یک خاطره شخصی از انتخابات قبل از انقلاب
این رویه بعد از سال 40 نیز ادامه داشت. نگارنده که در سال 1342 دانش آموز دبستان بودم خود شاهد ماجرایی بودم که برای درک شرایط آن دوران اینجا به بازگو کردن آن می پردازم؛
همان طور که می دانیم آن زمان تنها دو حزب رسمی دولتی و فرمایشی وجود داشت؛ یکی حزب مردم به رهبری اسدالله علم و دیگری حزب ایران نوین به رهبری حسنعلی منصور. یکی از خویشان نزدیک من در انتخابات مجلس بیست و یکم از سبزوار کاندیدا شده بود و من و برادرم برای کمک به ستاد انتخاباتی اش رفتیم. در آنجا برگه های رأی را دسته دسته در اختیار ما گذاشتند که نام ایشان را روی آنها بنویسیم. تعدادش را هم حدود 22 هزار تا مشخص کردند. عجیب آنکه بعد از نوشتن این برگه ها حدود دو هزار برگ دیگر به ما دادند که نام رقیب ایشان از حزب مردم را بنویسیم. همین آرا را عده ای صف کشیده و در صندوق ها می ریختند. بعد از انتخابات همین تعداد آرا اعلام شد و ایشان به مجلس راه یافت. جالب تر اینکه حتی خانواده و خویشاوندان ما هم در آن زمان و دوره های بعد در رأی گیری شرکت نکردند. این انفعال و بی تفاوتی مردم، بهترین زمینه برای تثبیت استبداد بود.
حاکمیت نه تنها مجلس شورای ملی را که تنها نهاد انتخابی بود تحت سلطه خویش درآورده بود حتی در تعیین مرجعیت هم دخالت می کرد.
مهندس بازرگان سال 1340 وضعیت را چنین تشریح کرده است:<<در کشوری که دولت ها همه چیز را از ملت گرفته، قدرت، پول، فرهنگ، قضاوت، تعلیمات، تبلیغات، مطبوعات و امور شهری سراسر در قبضه اوست حتی انتخاب نمایندگان که حق طلق و ملک شش دانگ مردم می باشد مورد تصرف و تجاوز علنی هیات های حاکمه است، مردم می خواهند آخرین رمق زندگی و امید اخروی ایشان لااقل مربوط و متعلق به خودشان باشد. در این یک کار یعنی انتخاب مرجع و اداره روحانیت دستگاه های دولتی و دست های خارجی دخالت ننمایند و مال آنها باشد. 3>>
شاید امروز کسی تردید نداشته باشد که هیچ جنبش آزادی خواهی و عدالت خواهی پیروز نمی شود مگر آنکه مردم را با خود همراه کند. همه نخبگان و پیشروان مبارزه با استبداد، هدف شان جلب حمایت مردم و منزوی کردن مستبد حاکم است. حال در جامعه ای که اکثریت آن خاموش و بی تفاوتند از یک حزب یا جریان نخبه چه کاری برمی آید؟ همه آرمان های بلند و هدف های عالی اگر در باورها و آگاهی مردم رسوخ نکند در محافل محدود روشنفکری مدفون خواهد شد.
سیاست مهندس بازرگان بعد از شهریور 20
در چنین وضعیتی کنشگران سیاسی می کوشند مردم را آگاه کرده و آنها را نسبت به شرایط سیاسی و اجتماعی خویش حساس کنند. مهندس بازرگان بعد از شهریور 1320 که امکان فعالیت اجتماعی و سیاسی تا حدی به وجود آمد، چنین رویکردی را در پیش گرفت. با نوشتن و گفتن تلاش کرد به جامعه آگاهی و خودباوری بدهد. از دیانتی سخن گفت که با اجتماع، سیاست و مردم بیگانه نیست و صرفا به بعضی اعمال فردی و زندگی پس از مرگ بسنده نمی کند. علاوه بر کار فکری، مهندس از همان زمان به تشکل و نهادسازی همت وافر داشت. انجمن اسلامی دانشجویان و کانون مهندسین از آن جمله بود که مهندس بازرگان همواره عضو هیات رییسه آن بود. در این دوران البته او از کار تخصصی خود نیز غافل نماند. از دوره نهضت ملی درمی گذریم که خود حکایت مفصلی دارد.
مهندس بازرگان بعد از کودتای 28 مرداد
اما پس از کودتای 28 مرداد سال 1332 برای مقابله با استبداد حاکم در نهضت مقاومت ملی فعال شد. اعضای نهضت کوشیدند، مردم را نسبت به ماهیت کودتا آگاه کنند. مهندس همراه تعدادی دیگر از استادان دانشگاه و نخبگان دیگر علیه قرارداد کنسرسیوم اعلامیه دادند. رژیم حاکم آنها را از دانشگاه اخراج کرد. چندی بعد اما نهضت مقاومت قلع و قمع شد.
اولین زندان و تالیف <<عشق و پرستش>>
بازرگان سال 1334 اولین زندان را تجربه کرد. در مدت 5 ماه زندان ضمن تدوین <<کتاب عشق و پرستش>> و تکمیل کتاب <<راه طی شده>> به تفکر و تامل در وضعیت جاری پرداخت و حاصلش را چنین بیان کرد: <<درد ایران نه با تشکیل یک حزب سیاسی حل می شود و نه حتی با روی کار آمدن یک دولت ملی از طریق اکثریت در مجلس یا تحمیل و تصادفات سیاسی و آسمانی. آنچه لازم تر و واجب تر از همه چیز است بعد از عشق و پرستش، تربیت دموکراسی و امکان مجتمع شدن و همکاری است که ما در اثر 2500 سال زندگی غیردموکراتیک و غیراجتماعی یعنی انفرادی تحت رژیم استبدادی فاقد آن هستیم. نه می توانیم دور هم جمع شویم و نه وقتی دور هم جمع شدیم حاضر به گذشت و سازش و همکاری هستیم. پس باید عجالتا، عملا خود را برای فعالیت های اجتماعی تربیت کنیم4>>.
مهندس این تحلیل را بعد از آزادی از زندان در سخنرانی برای دانشجویان دانشکده کشاورزی کرج تشریح کرد که با عنوان <<احتیاج روز>> چاپ شد. سال 1340 در راستای همین نیاز به کار جمعی، قالب نوینی با عنوان نهضت آزادی پایه گذاری کرد که پیوند ملیت و مذهب را نمایندگی می کرد. اما این احزاب در سطح روشنفکران و نخبگان و حداکثر برخی دانشجویان دانشگاه شناخته شده بودند و عامه مردم در همان وضعیت بی تفاوتی به سر می بردند.
مهندس بازرگان و روحانیت
در کنار همه این فعالیت ها یک نکته چشمگیر در فعالیت مهندس بازرگان به چشم می خورد که او را متمایز می کرد. او گرچه فردی تحصیلکرده خارج کشور و آکادمیک بود اما همواره با روحانیون نواندیش و مسوول همگام و همراه بود، افرادی چون آیت الله سیدمحمودطالقانی، آیت الله زنجانی، استاد مرتضی مطهری، آیت الله فیروزآبادی، استادمحمدتقی شریعتی که خارج از نظام سنتی حوزه فعالیت های تحقیقی و تبلیغی داشتند. همچنین او در همه گفتارها و نوشتارهایش بر قرآن تاکید خاصی داشت. تحقیقات درباره تاریخچه نزول آیات که تحت عنوان <<سیر تحول قرآن>> منتشر شد از جمله کارهای فوق العاده اوست. بر همین اساس می کوشید، دروس و سیستم آموزش حوزه را نیز به عرصه سیاست و فعالیت های اجتماعی وارد کند. تا آن زمان حوزه های علمیه- مگر برخی استثنائات آن- علاوه بر اینکه به مسائل سیاسی توجهی نداشتند به جز پرداختن به احکام فردی و فرعی به مسائل دیگر اهمیت چندانی نمی دادند. از جمله به تفسیر قرآن، تدریس فلسفه و اسلام شناسی و مبانی اعتقادی بهای چندانی داده نمی شد. بازرگان از روحانیون می خواست این وضعیت را تغییر دهند؛
<<حق این است که در برابر هر یک رساله عملیه که از طرف مراجع تقلید و روحانیت نوشته می شود 10 رساله عملیه و فکریه و اصولیه و اجتماعیه و اقتصادیه و سیاسیه طبق احتیاج و درک و قبول مردم و شأن زمان، راجع به اصول و عقاید و افکار و مرام اسلام نیز نوشته شود.5>>
<<قرآن در متن برنامه حوزه های علمی وارد شده و تعلیم و تفسیر آن رواج پیدا کند….. ضمنا فراموش نشود که پیغمبر فرمود: انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق. بنابراین تربیت اخلاقی و اشاعه و اجرای صفات عالیه انسانی دست کمی از شکیات و سهویات و از غسل های مستحبی ندارد 6>>.
بازرگان و مقاله انتظارات مردم از مراجع
مقاله انتظارات مردم از مراجع به خوبی نشان می دهد، هدف بازرگان صرفا سیاسی کردن روحانیت نبود بلکه تاکید بیشتر او بر فعالیت های اجتماعی و عام المنفعه و مردمی و تمرین کار جمعی است:
<<پیشوای مورد انتظار و رهبر واقعی، کسی می تواند باشد که تنها به تعلیم وظایف و بیان احکام اکتفا نکرده، خود عامل به مشاغل و پیشرو و پیشاپیش مومنین صالح عامل باشد. آیا موثرتر از بحث در احکام وقف و نذر و صدقه، وقف کردن و صدقه دادن نیست؟ … هر گاه مجتهد متجدد متحرکی دست بالا بزند و جلو بیفتد، مومنین کثیری با اعتماد و میل و رغبت به دنبال آنها می آیند و صدها برابر آنچه به دولت ها می دهند، پول و کار و فکر و عشق در این راه صرف خواهند کرد. آن وقت بیمارستان ها، دارالایتام ها، دبیرستان ها، دانشگاه ها، پل ها، مهمان خانه ها، کارخانه ها، قنوات، آبادی ها و هزاران موسسه خیریه و فرهنگی و اقتصادی و حتی اداری و حکومتی به وجود می آورند که شامل منافع کثیر دنیا و آخرت می شود. علاوه بر فواید مادی و معنوی مستقیم در آنجا تربیت عمومی و تمرین همکاری اجتماعی که از اهم ضروریات امروز مسلمین و ایران است، فراهم می شود7>>.
ایده تشکیل حکومت اسلامی
البته مهندس بازرگان در دنباله مطلب فوق تشکیل حکومت اسلامی را هم مطرح می کند:
<<اگر پیشوایان دینی ما چنین نقشه ها و کارهایی را از روزگار پیشین در پیش گرفته بودند از دیرزمانی حکومت اسلامی واقعی که هم ملی و دموکراتیک است و هم خدایی نصیبمان شده بود، بدون توسل به انقلاب و خون ریزی حق به حقدار می رسید و جور و فساد و معصیت از صحنه کشور پاک می شد! باز هم وقت آن نگذشته است>>.
اما تاکید بر <<ملی و دموکراتیک بودن>> و نیز <<بدون توسل به انقلاب و خونریزی>> نشان می دهد، راه رسیدن به چنین حکومتی را از طریق فعالیت های مدنی و تقویت نهادها و تشکل ها و همبستگی ملی و روش مسالمت آمیز می داند. طبیعی است در جامعه ای که اکثریت قریب به اتفاق مردم مقلد روحانیت هستند بدون تغییر در رویه روحانیت نمی توان انتظار تغییری در ساحت اجتماعی را داشت.
خطای دید
اما شاید نکته ای که از دید مهندس بازرگان مغفول ماند این باشد که هر قشری و حتی فردی براساس جهان بینی، روش تفکر و خصایل خود عمل می کند. خواه این عمل در حوزه فردی و خصوصی باشد و خواه در عرصه اجتماعی و عمومی. در قرآن هم اشارتی به این واقعیت دارد: قل کل یعمل علی شاکلته (84 اسراء). بگو هر کس براساس شخصیت خود عمل می کند.
روحانیت سنتی که سال ها در حکومت های مختلف با سیستم سلطنت استبدادی زیسته و کوشیده با حاکمیت مدارا پیشه کند برای عمل خود حتما توجیه شرعی و دینی پیدا کرده و قرائت دینی و نوع نگرش و بینش خود را با عمل خویش هماهنگ کرده است مگر استثنائاتی.
نهایتا اما این نگرش و این نوع زیست در او خلقیات و فرهنگ و سبک زندگی خاصی تولید کرده که شخصیت و منش او را شکل داده است. همچنان که قشر تجار و بازرگانان نیز نگرش و منش خاص خود را داشتند. ورود این اقشار هم در صحنه سیاسی با همان نگرش و فرهنگ و انگیزه های نهادینه شده خودشان خواهد بود. تکیه بازرگان و طالقانی بر آزاد نبودن انتخابات و دیکتاتوری شاه بود. البته ورود روحانیت سنتی در حوزه سیاست طبعا در نگرش و منش آنان نیز اثرگذار بوده و در درازمدت تغییراتی در آنها ایجاد می کرد. کمااینکه چنین اتفاقی رخ داد اما این تغییرات ممکن است الزاما مطلوب دیگران نباشد.
بنابراین می توان گفت، کار بازرگان در دعوت روحانیت به فعالیت های اجتماعی و سیاسی در فضای بی تفاوتی و عدم مشارکت مردم در حاکمیت استبدادی، اجتناب ناپذیر و ضرورتی ملی بود اما تلاش برای تحول در آموزش های حوزوی و اصلاح بینش سنتی نیز نیازی حتمی بود. کاری که شاید دکتر شریعتی بدان همت گماشت؛ همتی که ناتمام ماند.
پی نوشت:
1– حائری عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران، انتشارات امیرکبیر، 1381، ص 183-182
2– پهلوی محمدرضا، انقلاب سفید، کتابخانه سلطنتی پهلوی، 1345، ص 106- 105
3– بحثی درباره مرجعیت و روحانیت، مجموعه مقالات، شرکت سهامی انتشار، 1341، ص 115
4– بازرگان مهدی، دفاعیات، نهضت آزادی خارج کشور، 1343، ص 164
5– بحثی درباره مرجعیت و روحانیت، مجموعه مقالات، شرکت سهامی انتشار، 1341، ص۱۲۲
6– همان
7– همان، ص125 و 126
8– همان
