همان اشتباهات ساواک را مي کنند
لغو مراسم سالگرد دکتر سحابي در گفتگوي خبرنگار نشريه روز با محمد توسلي
پنجشنبه 22 فروردين 1387، نادر ايراني
براي اولين بار در چند سال بعد از درگذشت دکتر يدالله سحابي، مسئولان وزارت اطلاعات دولت نهم از برگزاري سالگرد وي در حسينيه ارشاد ممانعت به عمل آوردند. در مورد چرايي اين برخورد با مهندس محمد توسلي، رييس دفتر سياسي نهضت آزادي ايران گفت و گو کرده ايم. مهندس توسلي با اشاره به اينگونه برخوردهاي وزارت اطلاعات و غيرقانوني خواندن آن، مي گويد: ”اشتباه وزارت اطلاعات اين است كه خارج ازقانون اساسي و قانون وزارت اطلاعات عمل مي كند. متاسفانه اين انحرافي است كه درجمهوري اسلامي به وجود آمده است؛ يعني همان انحرافي كه قبل از انقلاب ساواك گرفتار آن شد و زمينه هاي سرخوردگي و بي اعتمادي مردم را در پي داشت.” متن اين مصاحبه در پي مي آيد.
خبري را كه سايت روز درباره جلوگيري از برگزاري مراسم سالگرد مرحوم دكتر يدالله سحابي انتشار داده بود ديگر سايت ها نيز منتشر كردند. ابتدا مي خواستم بدانم آيا مراسمي برگزار خواهد شد؟ در كجا خواهد بود؟
بله، بالاخره طي تماس تلفني ستاد برگزاركنندگان مراسم را مطلع كرده اند كه نبايد مراسم سنواتي در حسينيه ارشاد برگزار شود از اين رو قرار است مراسم يادبود برسرمزار آن مرحوم درامامزاده عبدالله برگزار شود.
امسال از سوي رهبري سال نوآوري و شكوفايي نام گرفته است، فكر مي كنيد حركت وزارت كشور يا وزارت اطلاعات، با نامگذاري مذكور تا چه اندازه سنخيت دارد؟
به نظر من نه تنها هيچ نوع سنخيتي ميان عمل غيرقانوني آنان و نوآوري وشكوفايي وجود ندارد بلكه درتضاد با آنها نيز هست. براي اينكه نوآوري درشرايطي مي تواند دريك جامعه محقق شود كه درآن جامعه امنيت سياسي، امنيت قضايي واقتصادي باشد تا انسان ها دريك فضاي آزاد بتوانند استعدادهاي خود را شكوفا سازند و به نوآوري اقدام كنند. درجامعه اي كه فضاي سياسي بسته باشد، امكان نوآوري وجود ندارد. بنا براين چنين جامعه اي به طور طبيعي نمي تواند شكوفا شود.
جلوگيري ازبرگزاري مراسم مرحوم دكتر سحابي چه توجيهي دارد واين موضوع براي نسل جوان ما چه پيامدها و مضراتي را به همراه دارد؟
اين تصميم وزارت اطلاعات قابل توجيه نيست. دكتر سحابي از نظر فرهنگي ـ اجتماعي – سياسي شخصيتي شناخته شده است كه دوست ودشمن و حتي به لحاظ سياسي موافق ومخالف براي فوت ايشان پيام دادند ازجمله مقام رهبري. بسياري از مراجع، شخصيت هاي سياسي – اجتماعي واحزاب و گروه هاي سياسي هم ازايشان تجليل به عمل آوردند. در شرايط كنوني جامعه ما، بينش، منش، اخلاق وسلوك اجتماعي چنين شخصيتي مي تواند براي نسل امروز وآينده جامعه ما الگو و آموزنده باشد. اصولا طبق قانون وظيفه وزارت اطلاعات جمع آوري و پردازش اطلاعات و ارايه آنها به دستگاه هاي اجرايي ذيربط است تا طبق وظايف محوله خودشان عمل كنند. اشتباه وزارت اطلاعات اين است كه خارج ازقانون اساسي و قانون وزارت اطلاعات عمل مي كند. متاسفانه اين انحرافي است كه درجمهوري اسلامي به وجود آمده است. يعني همان انحرافي كه قبل از انقلاب ساواك گرفتار آن شد و زمينه هاي سرخوردگي و بي اعتمادي مردم را در پي داشت. مسئول قانوني احزاب و اين گونه اجتماعات وزارت كشور، استانداري و فرمانداري است.بنا براين وزارت اطلاعات طبق قانون نبايستي مستقيما با تماس تلفني از برگزاري اين گونه مراسم جلوگيري كند. اين موضوع را مرحوم دكتر سحابي زماني كه درقيد حيات بودند وما همواره خيرخواهانه ومشفقانه نصيحت كرده ايم تا ازاقداماتي كه نه به نفع منافع ملي ونظام و نه مردم است خودداري كنند وازاين طريق تيشه به ريشه نظام نزنند. مسئولان وزارت كشوروهمچنين وزارت اطلاعات بايد ازسطح تحمل بالاتري برخوردارباشند كه اگر دراين دست از مراسم ها، از نظر آنان، موضوعي خلاف مصالح كشور گفته مي شود از طريق گفت وگو مسايل را حل كنند ونه با جلوگيري از برگزاري چنين برنامه اي. اين گونه رفتار جز ايجاد ياس، نااميدي و سرخوردگي درمردم و درنهايت تعميق شكاف ميان دولت وملت اثر ديگري نخواهد داشت. ما چنين اقدامي رادرراستاي منافع ملي و مصالح نظام ارزيابي نمي كنيم و ازاين بابت بسيار متاسفيم.
مرحوم سحابي در چه بخش هايي نوآوري داشتند؟
به نظر من از مهمترين نوآوري هاي دكتر سحابي تلاش ايشان وهمراهانشان، مهندس بازرگان و آيت الله طالقاني، آشتي دين و علم است. ايشان در دهه 20 توانستند جامعه ايران را كه به سوي بي ديني و تفكر ماركسيسم مي رفت به اين بهانه كه ماركسيسم علم است، با تلاش براي ابطال اين موضوع، ميان علم و دين آشتي برقراركرده و نسل جوان ايران را با فرهنگ و اعتقادات و باورهاي ديني كه پالايش شده بود آشنا بكنند. درمحور دوم توانستند دركتاب خلقت انسان، برخي مباني علمي را با مباني ديني و قرآني تطبيق بدهند. البته دربخش آموزش و فرهنگ ايشان پايه گذار روش هاي جديد فرهنگي در ايران هستند. ايشان دربسياري شوراي هاي عالي فرهنگي سياست گذار عضويت داشتند و اغلب نظريه ها وپيشنهادهاي ايشان را مورد عمل قرار مي دادند. از اين رو مي توانم بگويم ايشان هم درسطح علمي، هم درسطح ديني، و هم درسطح فرهنگي و اجتماعي نوآوري داشتند.اما فرا تر از اين موارد اخلاق و سلوك اجتماعي خاص ايشان است كه امروز به شدت نسل جوان وفعالان فرهنگي – اجتماعي- سياسي ما به آن نيازمندند
حركت دكتر سحابي بيشتر حول چه محورهايي بوده است؟
پيشينه دكتر يدالله سحابي با مرحوم مهندس مهدي بازرگان و مرحوم آيت الله سيد محمود طالقاني پيوند خورده است. اين سه بزرگوار از شهريور 1320، آن هم دريك شرايط تاريخي، بعد از رفتن رضاشاه و فضاي باز سياسي كه درايران به وجود آمد، حركت اجتماعي خود را آغاز كردند. اين كارفرهنگي از 1320 تا 1340 به مدت 20 سال در دو محور اصلي انجام شد : 1- تاكيد برفرهنگ بومي، زدودن خرافات و پيرايه ها از اعتقادات مذهبي روشنفكران و ايجاد خودباوري و اعتماد به نفس در طبقه روشنفكر جامعه مذهبي ايران 2- ايجاد نهادهاي مدني تا نسلي كه با انديشه جديد آشنا مي شود بتواند در نهادهاي مدني با كار جمعي آشنا شود و موثرتر اهداف وبرنامه ها را دنبال بكند. تاسيس انجمن اسلامي دانشجويان وبعد انجمن هاي اسلامي مهندسين، پزشكان ومعلمان و بانوان و بعد نهادهاي فرهنگي مانند شركت سهامي انتشار، دبيرستان كمال و تاسيس واحدهاي صنعتي همه درراستاي همين راهبرد كه نياز زيرساختي تحولات اجتماعي ايران بوده، مورد توجه اين بزرگواران نيز بوده است. البته در دهه 30 در دوران نهضت ملي ايران، مرحوم دكتر يدالله سحابي، در كنارمهندس بازرگان همكاري نزديكي با دكتر مصدق داشتند. مرحوم بازرگان مسئوليت خلع يد را داشتند. ايشان بعد از كودتاي 28 مرداد هم در نهضت مقاومت ملي به وظيفه خطير خود در كنار آيت الله زنجاني عمل كردند. دستاورد هشت سال فعاليت نهضت مقاومت ملي، مقاومت در برابررژيم كودتا وپاسداري از مطالبات تاريخي ملت ايران، يعني آزادي، دموكراسي و حاكميت قانون بود واز مشروعيت پيدا كردن رژيم كودتا جلوگيري به عمل آورد. به علاوه اين هشت سال بستري بود براي تربيت كادرهايي كه در سال 1339 جبهه ملي دوم را تشكيل دادند كه دكتر سحابي هم درشوراي مركز ي آن حضور داشت. پس از اين دوره در شرايط خاص 1340، نهضت آزادي ايران را به همراه مرحوم طالقاني و مرحوم بازرگان بنيانگذاري كردند. شايد اين حزب اولين حزب سياسي از طيف روشنفكران ديني در ايران باشد كه در اين سطح با راهبرد اصلاحات ودر چارچوب مبارزات قانوني و مسالمت آميز شكل مي گيرد.
بن بست تاريخي آن زمان را مرحوم دكتر سحابي چه مي دانستند كه در تاسيس نهضت آزادي شركت كردند؟ به عبارت ديگر احساس مي كردند كه بايد به چه سوال ها و چه نيازهاي جديدي پاسخ بدهند؟
سه محور اصلي براي انگيزه تاسيس نهضت آزادي ايران بيان شده است. 1- محور اول پاسخ گفتن به نياز راهبردي جمعي ازفعالان سياسي مسلمان بود كه فاقد هويت تشكيلاتي بودند.بنابراين با تشكيل نهضت آزادي ايران اين هويت تشكيلاتي پديد آمد. 2- محور دوم تفاوت در تحليل سياسي با رهبران جبهه ملي دوم بود. جبهه ملي بيشتر فشاررا روي دكتر اميني گذاشته بود تا جايگزين او در حوزه قدرت بشوند. و حال آن كه نگاه جمعي از كادرهاي نهضت مقاومت ملي كه در نهضت آزادي ايران حضور داشتند، بيشتر يك نگاه راهبردي بود كه مشكل تاريخي ايران را استبداد مي ديدند وبنا براين موافق مخالفت با دكتر اميني كه در مقابل شاه ايستاده بود، نبودند. اين تفاوت تحليلي درسخنراني هاي اجتماعي كه درجلاليه برگزارشد، كاملا بروزداشت و در سازمان دانشجويي دانشگاه تهران كه من نيز عضو آن بودم كاملا ملموس بود.
هرچند محور سوم باقي مانده است، ولي نقش دكتر يدالله سحابي در ايجاد اين تحليل تا چه اندازه برجسته بوده است؟
پاسخ به اين سوال شما همان موضوعي است كه قرار است درمحور سوم به آن بپردازم. در اين حوزه بنيانگذاران نهضت آزادي ايران با مباني اسلام سنتي تفاوت ديدگاه داشتند. اين جريان فكري مي خواست زيرساخت هاي اجتماعي اي را ايجاد كند تا بتواند اصلاحي در نگرش جامعه نسبت به باورهاي ديني به وجود آورد. اين حركت از شهريور 20 آغاز شده بود. به عبارت ديگر به مدت 20 سال كارفرهنگي صورت گرفته بود تا اين جريان فكري بتواند مطالبات تاريخي ملت ايران را با فرهنگ بومي مردم هماهنگ سازد تا انسجامي در برداشت هاي ديني و مطالبات اجتماعي مردم به وجود آيد. اين يكي از اهداف تشكيل نهضت آزادي ايران بود و دكترسحابي دربستر سازي حركت هاي فرهنگي درطول 70 سال عمر خود به صورت راهبردي عمل مي كرد، و در عرصه هاي آموزش، فرهنگ وايجاد نهادهاي فرهنگي ـ اجتماعي همواره در راستاي اين تحليل راهبردي عمل كرد.
دغدغه هاي اصلي دكتر سحابي چه بودند؟
دغدغه هاي كليدي دكتر سحابي را مي توان در دوبخش خلاصه كرد. دغدغه اصلي دكتر سحابي به توسعه انساني برمي گشت. در اين دغدغه ايشان مشكل اصلي عقب ماندگي كشور را عدم توسعه انساني مي دانست و براساس آموزه هاي قرآني باور داشت تا نفوس و شخصيت آحاد جامعه اصلاح نشوند نمي توان انتظار داشت برنامه هاي توسعه كشور با موفقيت انجام شود. دكتر سحابي وهمفكران ايشان، براي توسعه انساني يك دغدغه شان كارآموزشي، فرهنگي و پالايش فكر وانديشه و توجه به زير ساخت هاي فرهنگي جامعه بوده است. درواقع اين امر جنبه ايجابي موضوع است. د ربعد سلبي، مانع اصلي توسعه ايران را استبداد و خودكامگي حاكمان مي دانستند كه اجازه نميدهد استعدادها ي مردم شكوفا شود. اين همان برنامه مبارزات ضد استبدادي است كه همواره دردستور كارشان بوده و درمقاطع مختلف با شجاعت به اين وظيفه نيز عمل مي كردند. اين موضوع هم دراصول مرامنامه نهضت آزادي ايران وهم دراقدامات صورت گرفته از جمله بيانيه تاريخي بهمن 1341 كه منجر به زنداني شدن رهبران و فعالان نهضت شد منعكس است، اوج اين مواضع درمدافعات مرحوم بازرگان در دادگاه نظامي شاه است كه با عنوان ” چرا با استبداد مخالفيم” ارايه و منتشرشده است. اين روند درمديريت انقلاب و دردولت موقت نيز دنبال شد. در سال هاي بعد از انقلاب تا سال 1381كه ايشان در قيد حيات بودند و پس از آن نيزاين روند توسط ياران وهمفكران ايشان ادامه داشته است. بعد از انقلاب وقتي مشاهده كردند كه انحرافي به وجود آمده است با قاطعيت ايستادگي كرده اند وواكنش نشان داده اند، منتهي با همان نگاه اصلاح گرايانه خودشان كه مبتني برمبارزه قانوني ومسالمت آميز است.
وقتي مي گوييد مبارزات را، دكتر سحابي وديگر رهبران نهضت به صورت اصلاح گرايانه دنبال كرده اند، منظورتان از اين كلمه چيست واين نوع اصلاح چه تفاوتي با اصلاح انقلابي دارد؟ اين مفهوم چگونه از مباني قرآني اخذ و درچه بخش هايي از استراتژي نهضت وارد شده و براي اين منظور نقش مرحوم سحابي چه بوده است؟
دكتر سحابي وهمراهان ايشان، از همان شهريور 1320 با استناد به آموزه هاي قرآني از جمله به آيه اي كه در سال 1340 درعنوان مرامنامه نهضت آزادي ايران نيز قرار گرفت ” ان الله لايغير مابقوم حتي يغيروا ما بانفسهم ” بر تغييرتدريجي انديشه و رفتار اجتماعي مردم تاكيد داشتند. با تاكيد براين آيه قرآني درواقع كارگزاران اين مشي فكري باسيد جمال الدين اسدآبادي كه حدود 50 سال فاصله داشتند تفاوتي را پايه گزاري كردند. درواقع، اين موضوع استفاده از تجربيات سيد جمال بود كه وي از بالا حركت خود را آغاز كرده بود به نحوي كه ابتدا مي خواست دربار را اصلاح كند تا جامعه نيز اصلاح شود ، درحالي كه مرحوم سحابي و يارانشان مي خواستند از پايين به حركت اصلاحي مبادرت كنند. از اين رو مبناي تحليل اين بود كه تا شخصيت مردم ايران متحول نشود شما انتظار هيچ تحول اساسي درجامعه نبايد داشته باشيد.
دراين ميان به چه بخش هايي از مردم بيشتر توجه مي كردند؟
مخاطبين نخست قشرتحصيل كرده ودانشگاهي بودند. طبيعتا تحولات اجتماعي نيز همواره نشات گرفته از قشر روشنفكر جامعه است كه آگاهي خودش را در جامعه منتشر مي كند. دكتر سحابي وهمفكران ايشان اين باور را داشتند كه تغيير درنفوس انسان ها تدريجي است و هرنوع تغيير پايدار، به صورت تدريجي شكل مي گيرد. خلقت و آفرينش هم درقرآن با همين پديده توصيف شده است. خدا مي توانست بگويد كه به صورت” كن فيكون” خلقت را ايجاد كرده است ولي عنوان مي كند كه در هفت شبانه روز به امر خلقت پرداخته است. در واقع اين امر نمادي است از اين كه توسعه پايدار ناشي از يك تغييرات تدريجي است. تجربه تاريخي نيز نشان داده وتئوري هاي جديد نيز اين مطلب را به اثبات رسانده است. درهركشوري كه تغييرات تدريجي بوده، آن تغييرات نسبت به تغييرات دفعي وراديكالي پايدار تر بوده است. به خصوص هنگامي كه تغييرات با خشونت و ارعاب متحقق شود ، با خشونت وارعاب نيز بايد حفظ شود بنا براين از آن جا كه با رعب ووحشت اين تغييرات بايد حفظ شود باز هم زمينه براي رشد جامعه فراهم نمي شود. اين تجربه را مادر انقلاب 1357 نيز داشتيم. پيشگامان نهضت آزادي ايران يعني مهندس بازرگان و دكتر سحابي، در سال 1357 اين استراتژي را دنبال مي كردند و دنبال اين بودند تغييرات تدريجي باشد ونه راديكال. در مذاكرات پاريس با رهبر فقيد انقلاب آيت الله خميني برروي همين محور وراهبرد تاكيد داشتند كه اين موضوع درخاطراتشان نيز آمده است. البته آيت الله خميني نپذيرفتند و حتي نسل انقلابي آن روز هم پذيراي اين فكر نبود. ولي امروز لااقل اعتراف مي كنند كه چه خوب بود آن موقع كه نسل پير مسايلي را درخشت خام مي ديد، و مي گفت، ما دست كم مي توانستيم آن پيام را بگيريم و كمك مي كرديم كه تغييرات دركشورمان تدريجي باشد تا از هزينه هاي سنگيني كه برجامعه تحميل شد جلوگيري به عمل مي آمد وروند اصلاحي درجامعه ادامه مي يافت. امروز هم مشي نهضت به دنبال مشي آن بزرگواران درتحليل نهايي پرهيز از هرگونه اقدام خشونت بار و تغييرات راديكال است و درچارچوب راهبرد تغييرات تدريجي، تاكتيك هايشان را انتخاب مي كنند.از جمله مواضعي كه نهضت آزادي ايران در باره انتخابات در 30 سال گذشته داشته است، تاكتيك هايي در راستاي اين استراتژي بوده است.
اصول، استراتژي و تاكتيك ها دركداميك از آثار دكتر سحابي انعكاس دارند؟
يكي از آثاردكتر سحابي كتاب ”خلقت انسان” است. در اين كتاب ايشان با توجه به رشته تخصصي خودشان كه علوم و زيست شناسي بوده آيات قرآن را بررسي كرده اند و نظريه تكامل را درآيات قرآن و مباني نظري علمي تطبيق داده و اين هماهنگي را نشان داده اند. در اين كتاب اصل تدريج به عنوان قانونمندي مسلط برجهان وتكامل انسان به نمايش درآمده است وهمين اصل است كه در حوزه علوم انساني تئوري هاي نهضت آرادي تسري يافته و در حوزه سياسي به عنوان اصل اصلاح تدريجي به عنوان عنصرپايداري دراصول برنامه هاي نهضت آزادي متجلي شده است. اما بيشتر در اين زمينه در آثارمرحوم مهندس بازرگان اين فكر وانديشه ديده مي شود. از جمله اين دست از مسايل دركتاب راه طي شده، ذره بي انتها و عشق وپرستش به عنوان سه اثر كليدي ايشان ملاحظه مي شود.
مرحوم دكتر سحابي اگر درحال حاضر حضور داشتند كدام مسئله را مسئله اصلي مي پنداشتند؟
من فكر مي كنم پاسخ به اين سوال درمجموعه اقدامات نهضت آزادي ايران كه باحضور ايشان در شوراي مركزي نهضت آزادي تصميم سازي شده متجلي است. همچنين نامه هاي كليدي كه ايشان به مقام رهبري نوشتند و دربرخي از نشريات منتشر شد و آن نشريات نيز به دليل درج آن نامه ها هزينه سنگيني پرداخت كردند مي تواندپاسخ اين سوال باشند.
دراين نامه ها بيشتر برروي چه محورهايي تاكيد شده است؟
در اين نامه ها سياست راهبردي نهضت آزادي ايران كه در قطعنامه هاي سال1360 به بعد منعكس است و مسايل روز مطرح شده است. ما ازهمان سال 1360 از مجموعه بحران هاي جامعه يعني بحران سياسي، بحران اقتصادي، بحران فرهنگي واجتماعي و همچنين بحران جنگ، ما همواره اولويت را به بحران سياسي داده ايم البته اين به معني ناديده انگاشتان اهميت ساير بحران هاي تاثير گذار نبوده است. دكتر سحابي نيز معتقد بود تا زماني كه درايران بحران سياسي حل نشود انتظار اين كه ما بتوانيم بقيه بحران ها را حل بكنيم غيرواقع بينانه است. تصور مي كنم طي اين سي سال پذيرش اين نظريه به تدريج براي بسياري از روشنفكران ما آسان تر شده است، درشرايط كنوني جامعه ما فهم و درك پذيرش اين نظريه به اثبات رسيده وشايد همگاني شده باشد.
