گفتگوي نشريه انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه سهند تبريز با آقاي مهندس ابوالفضل بازرگان
پنجشنبه 17 بهمن 1387
مهندس بازرگان به تطابق اسلام و منشور جهاني حقوق بشر و آشتيپذير بودن نظري و عملي اسلام و دمکراسي باور داشت. تعاريف و مکانيسمهاي دمکراسي و حقوق بشر در آن دوران با آنچه در جهان امروز وجود دارد تفاوت داشت ولي جوهر دمکراسي در اصول و ارزشهاي اسلامي همواره وجود داشته است و مهندس بازرگان نيز به تطابق اسلام و منشور جهاني حقوق بشر (با تحفظهاي معقول) و آشتيپذير بودن نظري و عملي اسلام و دمکراسي باور داشت.
به عنوان کسي که سالها در کنار مهندس بازرگان زندگي کردهايد و با ايشان همکاري و معاشرت داشتهايد، از خلق و خو و اخلاقيات و اعتقادات ايشان بفرماييد.
البته من در کنار زنده ياد مهندس بازرگان زندگي نمي کردم ولي در رابطه با فعاليتهاي سياسي و اجتماعي (بويژه در رابطه با نهضت آزادي ايران و انجمن اسلامي مهندسين) به عنوان شاگرد و ياور در خدمتشان بودم. از چند ماه پيش از انقلاب تا تابستان 1358 نيز به عنوان رئيس دفتر و تا نيمه آبان 58 با سمت معاون نخست وزير با آن بزرگوار همکاري داشتم. فضايل و سجاياي اخلاقي ايشان زياد است و چند صفت کليدي آن مرحوم را ميتوانم ايمان عميق و راسخ به يکتايي خداوند، پيامبري حضرت محمد(ص) و رستاخير (آخرت)، تلاش و دقت در عمل کردن به فرمانهاي خداوند و خدمت به خلق او، تدبر در قرآن و تفکر و تعقل در نظام آفرينش و جستجوي حقيقت، فراگيري پيوسته علم و فن و استفاده از آنها براي اصلاح و پيشرفت جامعه، اعتقاد به ضرورت کار جمعي، دمکراسي، حقوق بشر، نظم و انضباط و قانون گرايي کم مانند، حسن سلوک با خانواده، دوستان و عموم مردم، ياد کنم.
مهندس بازرگان به عنوان کسي که اعتقاد عجيبي به مرجعيت شيعه داشتند شناخته ميشوند به طوري که ايشان در هنگام پذيرش نخست وزيري با مرجع تقليد خود، آيتالله مرعشي نجفي مشورت کردهاند، با وجود اين اوصاف، نظر مهندس بازرگان نسبت به اسلام فقاهتي چگونه بوده است؟
شادروان مهندس بازرگان احترام ويژهاي براي مراجع ديني داشتند و از نظرات و راهنماييهايشان بهره ميگرفتند ولي قرينهاي در مورد تقليدشان از مرجع خاصي در دست ندارم. البته مرحوم آيتالله العظمي مرعشي نجفي به دليل خويشاوندي با مهندس بازرگان علاقه ويژهاي به ايشان داشتند. در مورد پذيرش پست نخست وزيري در دولت موقت انقلاب اسلامي، مرحوم مهندس با هر سه مرجع برجسته آن زمان يعني آيات عظام مرعشي نجفي، شريعتمداري و گلپايگاني مشورت کردند و تاييد و پشتيباني آنان را خواستار شدند. در عين حال، مهندس بازرگان اعتقاد داشتند که فقه اسلامي با وجود باز بودن باب اجتهاد، از پويايي لازم برخوردار نبوده و امکان پاسخگويي به نيازهاي امروزي را نيافته است. در دوران پيش از انقلاب نيز، مهندس بازرگان نسبت به عدم ورود اکثر علماي ديني به فعاليتهاي سياسي و تلاش نکردن آنان براي اصلاح حکومت و حاکمان (از بعد امر به معروف و نهي از منکر و نصيحت به زمامداران) انتقاد داشتند، به طور کلي، اگر منظورتان اسلام فقاهتي به صورتي که از سوي برخي از مدافعان آن مطرح ميشود، اسلامي است که تنها در شکل و ظاهر و مناسک خلاصه ميشود، اسلام فقا حتي مورد تاييد مهندس بازرگان نبوده است.
در برخي آثار مذهبي مهندس بازرگان، به نوعي نگاه علمي بر ميخوريم که در تفاسير و متون ديگر به ندرت يافت ميشود. چه زمينههاي فکري و اجتماعي موجب بروز نگاه علمي ايشان به مذهب شده و اين نگاه در زمان خود و پس از ايشان تا چه حد موفق بوده است؟
با توجه به اعتقاد زنده ياد بازرگان نسبت به نظاممند بودن آفرينش، ايشان مطمئن بود که نه تنها دين راستين با علم منافاتي ندارد بلکه ميتوان و بايد با رسوخ در علم و تدبر و تعقل در نشانههاي خداوند (بدان گونه که در قرآن بارها مورد تاکيد قرار گرفته است) پايههاي ايمان را استوارتر و شکها و شبههها را برطرف کرد. چون با ورود علوم جديد به ايران و اصرار و تبليغ شديد مخالفان دين (بويژه پيروان مارکسيسم و مادهگرايان) در باره مغاير بودن گزارههاي ديني با علم، تزلزل و خلجاني در اعتقادات و انديشه دانشجويان و دانش آموختگان پديد آمد، مرحوم مهندس بازرگان در نوشتارها و گفتارهايش به رويارويي با اين پديده برخاست. انديشههاي مطرح شده در آثار مذهبي مهندس بازرگان در زمان انتشار آنها از نظر خنثي کردن افکار ضد اسلامي و تقويت اعتقاد جوانان و تحصيلکردهها (حتي در ميان طلاب حوزههاي علميه) بسيار موثر بود و پس از آن نيز، چه به طور مستقيم و چه در نوشتارها و سخنان شاگردان و علاقهمندان آن روانشاد (مانند دکتر علي شريعتي) اثرگذار و آموزنده بوده است.
در آثار مهندس بازرگان نگاهي خاص به دموکراسي و حقوق بشر وجود دارد و تا آخرين آثار ايشان نيز اين نگاه ادامه پيدا ميکند. لطفاً اين مسئله را بيشتر توضيح دهيد و بفرماييد آيا تطبيق اسلام و دموکراسي آن طور که مهندس بازرگان در آخرين مقاله خود شرح دادهاند ممکن است يا خير؟ و بفرماييد مهندس بازرگان تا چه حد به تطابق اسلام و منشور جهاني حقوق بشر اعتقاد داشتند؟
به طور کلي، نگاه مهندس بازرگان به مقولات سياسي و اجتماعي سرچشمه گرفته از آموزههاي قرآن، احاديث معتبر و تجربههاي پيامبر گرامي اسلام و امامان همام بود. ايشان باور داشت که آغاز شدن حکومت پيامبر اکرم و حضرت علي (ع)، با توجه به دستورهاي قرآني، بنابر انتخاب و خواست اوليه مردم و تداوم حکومتشان با رضايت مردم بوده است. مهندس بازرگان حتي قيام و حرکت سالار شهيدان، امام حسين(ع)، به سوي کوفه را با قصد اجابت دعوت گسترده نمايندگان مردم از آن بزرگوار براي رهبري و حکومت تلقي ميکرد و آن را مصداقي از اعتقاد پيامبر و امامان به مردم سالاري ميدانست. البته، تعاريف و مکانيسمهاي دمکراسي و حقوق بشر در آن دوران با آنچه در جهان امروز وجود دارد تفاوت داشت ولي جوهر دمکراسي در اصول و ارزشهاي اسلامي همواره وجود داشته است و مهندس بازرگان نيز به تطابق اسلام و منشور جهاني حقوق بشر (با تحفظهاي معقول) و آشتيپذير بودن نظري و عملي اسلام و دمکراسي باور داشت.
متدولوژي مهندس بازرگان در مطالعه و تحقيق در قرآن چه بوده است و ايشان با چه ديدي قرآن را بررسي ميکردند؟
با توجه به توضيحي که در ج3 دادهام و از آنجا که مهندس بازرگان اطمينان داشت که آيات قرآن هدفمند و داراي پيام و دستور براي نيک بختي انسان در اين جهان و سراي جاويد است، همواره تلاش داشت که با استفاده از روشهاي علمي و منطقي و راهنماييهاي خود قرآن و نيز مراجعه به تفسيرهاي معتبر، پيامهاي قرآن را کشف کند و به ديگران نيز انتقال دهد. او قرآن را در درجه اول خداينامه و سپس مردمنامه ميناميد، بدين معنا که بيشترين آيات قرآن در باره شناساندن صفات خداوند و پس از آن در باره معرفي خصوصيات بشر و اوامر و نواهي خدايي براي زندگي او است. تفسير موضوعي قرآن که در جلسات تفسير بيان شده و در جلدهاي چندگانه کتاب بازگشت به قرآن آمده است از جمله روشهاي مهندس بازرگان بوده است. او در سالهاي پاياني عمر پر برکتش دست به ابتکار تازهاي زد، با بهرهگيري از مطالب کتاب سير تحول قرآن، دستهبندي و تفسير آيات قرآن بر پايه زمان نزول آنها را با دعوت از قرآن پژوهان عضو انجمن اسلامي مهندسين براي همکاري آغاز کرد و اين امر تا چندي پس از درگذشت ايشان ادامه يافت و نتايج به دست آمده زير عنوان ” قرآن، پايههاي وحي” منتشر شد ولي متاسفانه ادامه نيافت.
سير انديشهي مهندس بازرگان در مقولهي رابطهي دين با سياست را تشريح فرماييد.
مهندس بازرگان نه تنها دين را از سياست جدا نميدانست بلکه فعاليت و مبارزه سياسي را به عنوان يک وظيفه و تکليف ديني، آغاز کرد و تا پايان زندگيش سياستمدار يا سياستورزي ديندار و اخلاقگرا باقي ماند. در عين حال، او معتقد به جدايي نهاد دين از نهاد حکومت بود و اعتقاد داشت که حتي در يک کشور اسلامي مانند ايران، که اکثريت مردمش ديندار هستند، الزامي بر حاکميت روحانيان وجود ندارد بلکه زمامداران و مسئولان حکومت، اعم از روحاني يا غير روحاني، بايد بر پايه قانون اساسي مبتني بر ارزشهاي اسلامي و به وسيله مردم انتخاب شوند و حکومت بر مردم بايد با رضايت آنان و به موجب همان ميثاق ملي صورت گيرد.
آخرين کتابي که از مهندس بازرگان چاپ شده است، کتاب دو جلدي “سير تحول قرآن” است. روش تحقيق ايشان در اين کتاب چگونه بوده است که حتي دکتر شريعتي کار مهندس را با نيوتن و حتي فراتر از آن مقايسه ميکند؟
چاپ نخست کتاب ” سير تحول قرآن ” سالها پيش انتشار يافته بود ولي چاپ جديد آن با اصلاحات و توضيحات مفيد در سال پيش منتشر شد. در مقدمه جلد اول کتاب “سير تحول قرآن”، انگيزه مهندس بازرگان و روش مورد استفاده در بررسي سير تحول قرآن به تفصيل آمده است. به طور فشرده، در جلسات تفسير قرآن در زندان برازجان، مشخص شد که دانستن زمان نزول هر آيه يا هر مجموعه از آيات پيوسته به يکديگر براي فهم شأن نزول و معنا و پيام آنها بسيار مهم است. اين جرقه باعث شد که مهندس بازرگان، با همان پيش فرض وجود نظم دقيق در قرآن و دانشي که تا آن زمان از معاني آيات و حدود زمان نزول بسياري از آنها و مقتضيات و شرايط زمان نزول به دست آورده بود فرمول و راهکاري براي تعيين هر چه دقيقتر زمان نزول بيابد، شاخصهاي مهندس بازرگان در زمانيابي نزول آيات ميانگين طول آيات هر مجموعه مرتبط و معناي کلي (سير تحول لفظي) آنها بوده است.
به عنوان مثال، مهندس بازرگان در پژوهشهاي قرآني بدين نتيجه رسيده بود که آيات اوليه وحي شده بر پيامبر کوتاه و هشدارآميز عمدتاً براي توجه دادن بشر به آفرينش، توحيد و آخرت و کمتر بر پايه استدلال بوده و در مراحل بعدي بيشتر متناسب با نيازهاي هر دوره شناسايي و برخورد با کافران، منافقان و اهل کتاب تشويق به جهاد، حکومت گري و اداره امور مردم و …) بوده است.
به تحقيق، مطالب کتاب ياد شده کشف ص مانندي در نظم رياضي قرآن است. مهندس بازرگان نخستين کسي است که براي آيات قرآن مدل رياضي عرضه کرده است و تجليل مرحوم دکتر شريعتي نيز از اين بابت بوده است.
