تونل رسالت و توسعه مدني
متن كامل مقاله مهندس محمد توسلي در سر مقاله شرق 27/4/85
برنامه افتتاح تونل رسالت از جنبههاي مختلف رخداد مهم و جديدي در مديريت شهري محسوب ميشود. جايگاه تونل رسالت در تقويت محورهاي ارتباطي شرقي ـ غربي تهران و كاهش تراكم در معابر پيراموني آن به ويژه در آزادراه شهيد همت به لحاظ برنامهريزي حمل و نقل شهري موضوعي است كه ميتواند مورد بررسي قرار گيرد. معمولاً در اين گونه طرحهاي بزرگ شهري قبل از بهرهبرداري و بعداز آن مطالعات ويژه ترافيكي انجام ميشود (before and after study) تا بطور مستند تأثير اجراي طرح را بررسي و با پيشبينيهاي مطالعات، مورد مقايسه قرار دهند. اميدوار است مسئولان حمل و نقل و ترافيك كلان شهر تهران درصورتيكه چنين مطالعه ميداني را انجام دادهاند نتايج آن را براي اطلاع شهروندان تهراني منتشر كنند.
تونل رسالت ازنظر توان طراحي و اجرائي مهندسان كشور موضوع مهم ديگري است كه در روزهاي اخير بسيار به آن پرداخته شده و نقش و جايگاه مديران شهري در طول 9 سال گذشته به خوبي منعكس شده است كه موجب افتخار و مباهات براي مهندسي كشور و مديران شهري است. البته بررسي علل طولاني شدن مدت اجراي پروژه و افزايش هزينه اجراي آن نسبت به برآورد اوليه موضوع ديگري است كه جادارد مورد بررسي كارشناسي قرار گيرد و در طرحهاي آينده مورد توجه قرار دهند.
آنچه ميخواهم در اين نوشتار به آن بپردازم مقوله كاملاً متفاوتي است كه جنبه فني، مهندسي و يا مالي ندارد. موضوع مهم ديگري است كه بيشتر جنبه فرهنگي ـ اجتماعي دارد و آن آغاز تحولي است كه در ديدگاه مديران شهري پديد آمده است و شايد براي اولين بار مديران شهري بهنگام افتتاح و آغاز بهرهبرداري طرح تونل رسالت از شركتهاي مهندسين مشاور طرح و شركتهاي پيمانكار طرح در طول 9 سال گذشته نام بردهاند و از خدمات و زحمات كاركنان آنان تقدير بعمل آمده است. بعلاوه در گزارشهاي منتشر شده از مديران حال و گذشته شهر تهران در 9 سال گذشته بطور مشخص از شهرداران، معاونان فني و عمراني، مديران عامل سازمان مهندسي و عمران شهر تهران و حتي از مديران پروژه (سيويل و تأسيسات) كارفرما در دوره اخير نام بردهاند، كه اقدام شايستهاي است. اما آنچه در گزارشهاي منتشر شده كمتر به چشم ميخورد نام مهندسان طراح و اجراكننده اين طرح بزرگ مهندسي در شهر تهران است كسانيكه نقش مهم و اصلي را در خلق اين اثر بزرگ مهندسي شهر تهران داشتهاند، و عموماً از مهندسان با تجربه و اساتيد دانشگاهها هستند.
در كشورهاي توسعه يافته و حتي بسياري از كشورهاي درحال توسعه مانند اندونزي، تركيه، پاكستان و بنگلادش در گزارش مطالعات و طرحهاي مهم اسامي و يا عكس همه مهندسان و كارشناسان دستاندركار را در جاي مناسبي از گزارش درج ميكنند تا ضمن تقدير از آنان زمينههاي تشويق و ايجاد انگيزه بيشتر براي مشاركت در خدمات عمومي را در جامعه فراهم سازند. معرفي دستاندركاران اصلي اينگونه طرحها نه تنها از نقش مديران شهري ذرهاي نميكاهد بلكه جايگاه مديريتي آنان را كه توانستهاند همكاري جمع كثيري از مهندسان و كارشناسان را در طراحي و اجراي يك پروژه بزرگ جلب كنند ميافزايد. در بعضي از كشورها مانند پاكستان و بنگلادش بعداز بهرهبرداري از يك طرح مانند تونل عكس و نام مهندسان طراح و مجري را بصورت تابلوئي بر سر در تونل نصب ميكنند تا رقابت در خدمترساني به مردم توسعه يابد
(فاستبقو الخيرات).
در كشورهايي كه سابقه فرهنگ استبدادي دارند مديران خودآگاه يا ناخودآگاه تحت تأثير اين ويژگيهاي فرهنگي تلاش ميكنند اقدامات صورت گرفته در سازمان خود را به نام خود معرفي كنند و براي خود منزلت اجتماعي و يا مديريتي كسب كنند و نقش و جايگاه همكاران خود را كمتر مورد تقدير قرار دهند. توجيه آنان بسيار ساده است و ميگويند اگر اين مهندسان مشاور و مجريان زحمت كشيدهاند در مقابل خدمات ارائه شده طبق قرارداد حقالزحمه خود را دريافت كردهاند و ديگر حقي براي آنان متصور نيست!! درحاليكه ميدانيم مديران نيز خدمات خود را به رايگان ارائه نميكنند و حقوق و مزاياي خود را معمولاً بطور كامل دريافت ميكنند.
براي زدودن اين آثار احتمالي فرهنگ استبدادي در ذهنيت برخي از مديران جامعه و بطور مشخص مديران شهري بايستي به اين نكته مهم اشاره داشت كه اجراي برنامههاي توسعه بدون مشاركت آگاهانه و داوطلبانه آحاد جامعه لااقل با مشكلات فراواني روبرو ميشود. براي مشاركت مؤثر مهندسان و كارشناسان در طرحهاي عمراني بايستي انگيره دروني و سالم در آنان ايجاد كرد.پرداخت حقالزحمه متناسب با خدمات شرط لازم است اما شرط كافي نيست. مديراني كه بتوانند بيشتر با بدنه مهندسي و كارشناسي كشور ارتباط برقرار كنند و براساس معيارها و ضوابط متعارف و عادله مناسبات خود را با آنان تعريف و مشخص كنند و به نياز طبيعي تقدير از خدمات آنان پاسخ دهند ميزان جلب همكاري و مشاركت آنان در طرحها تقويت خواهد شد.
در جامعههاي توسعه يافته كه آحاد مردم احساس مشاركت واقعي در اداره شهرها و كشورشان را دارند اين مفاهيم شناخته شده است و بطور طبيعي در سطوح مختلف مديريت مورد توجه قرار ميگيرد. مديران بخش خصوصي يا مديران شهري تقديري كه از همكاران خود ميكنند نه تنها منتي برآنان ندارند بلكه اينگونه تقديرها را نياز و نقطه قوت مديريت خود ميدانند.
به اميد آنكه اقدام مهم مديران شهري در افتتاح تونل رسالت با گامهاي بعدي ـ تقدير مؤثرتر از همه طراحان و مجريان ـ تقويت شود و فرآيند توسعه مدني جلب مشاركت مردم در اداره شهرها بطور عام و جلب مشاركت مهندسان و كارشناسان در طرحهاي عمراني بطور خاص روند رشديابندهتري پيدا كند.
