اگر مردم را مكلف بدانيم و نه صاحب حق، دموكراسي بيمعنا است
دكتر ابراهيم يزدي
ايلنا، 5/12/1385
دبيركل نهضت آزادي ايران اعتقاد به حاكميت مردم در چارچوب جهانبيني و پذيرش تكثر فكري و فرهنگي و وجود قانون اساسي مناسب را از پيشنيازهاي تحقق دموكراسي در يك جامعه دانست و گفت كه بدون آنها دموكراسي نميتواند وجود خارجي پيدا كند.
به گزارش خبرنگار «ايلنا», «ابراهيم يزدي» دبيركل نهضت آزادي ايران در همايش «دموكراسي در بستر دين رحماني» در دانشگاه تهران گفت: «دموكراسي رابطه عميق و تنگاتنگي با جهانبيني دارد و براي تحقق آن، بايد اعتقاد به حاكميت مردم در چارچوب اعتقاد به انسان تعريف شود. اگر به حقوق مردم اعتقاد وجود داشته باشد، به دموكراسي هم معتقد ميشويم ولي اگر مردم را مكلف بدانيم و نه صاحب حق، دموكراسي بيمعنا است. چگونه ميتوانيم از يك جامعه مونولوگ و بدون تكثر، انتظار تحقق دموكراسي داشته باشيم.»
وي افزود: «اگر به حقوق طبيعي انسان اعتقاد وجود داشته باشد، بايد بپذيريم كه انسانها به دلايل مختلفي از قبيل فرهنگي و اجتماعي با يكديگر متفاوت هستند و بايد به تكثر در انديشه معتقد باشيم.»
يزدي با اشاره به اينكه «جامعه انساني در شرايط كنوني، يك جامعه متكثر و چند صدا است», گفت: «در جامعه كنوني كسي حاضر نيست بپذيرد كه يك نفر يا يك انديشه، حق مطلق است يا خود را حق مطلق ميداند و پذيرفتن دموكراسي ملازم با پذيرفتن تساهل و تسامح است. البته انسان يك موجود اجتماعي است و معناي پذيرفتن تكثر, تساهل و تسامح همراه سازگاري است تا انسانها كه با هم در يك جامعه زندگي ميكنند، دچار مشكل نشوند.»
وي تاكيدكرد: «قرآن به كرات مساله اختلاف نظر را پذيرفته و به آن پرداخته است و خداوند ميگويد اين اختلافات را بهانهاي براي جنگافروزي قرار ندهيد و من تنها معيار قضاوت براي شما در آخرت هستم.»
يزدي ادامه داد: «قرآن ميگويد تمام مردم در ابتدا يكي بودند ومشيت خداوند، انسانها را متكثر كرده است. پس تكثر و تنوع در ميان انسانها بخشي ازمشيت الهي است. اين تكثر نه تنها در توحيد، بلكه در قلمرو نوع فكر نيز است و حتي اگر عدهاي كافر ميشوند، اين مشيت خداوند است.»
دبيركل نهضت آزادي ايران در اين باره به تفاوت ميان دو مفهوم ظلم و كفر اشاره كرد و گفت: «ظلم خلاف عقل است و اگر هر چيز را در جاي خودش قرار داديم، عين عقل است و اگر خلاف آن انجام شود، ظلم است. اما كفر محصول اراده انسان است و خدا خواسته است عدهاي به راه حق بروند و عدهاي نيز آن را نپذيرند، (لا اكراه فيالدين، قد تيبن رشد منالغي) پس جامعه كفر زده ممكن است نجات پيدا كند اما جامعه ظلمزده، نه. در اصول و مباني اصلي تضادي بين دموكراسي و دين رحماني وجود ندارد.»
يزدي تصريحكرد: «براي تحقق مردمسالاري، وجود آزادي اساسي براي جامعه لازم است تا مردم بتوانند افكار خود را بيان كنند و افكار عمومي درباره عمل زمامداران قضاوت كنند. هر حكومتي از عملكرد خود دفاع ميكند و به موافقان خود آزادي ميدهد اما معيار براي وجود آزادي بيان، آزادي مخالفان در بيان است.»
وي گفت: «حضرت علي ـ عليهالسلام ـ با خوارج اين گونه احتجاج ميكرد و با آنكه آنها عليه او كلمات زشتي را به كار ميبردند، اما حضرت علي ـ عليهالسلام ـ ميگفت كه تا وقتي آنها نظم جامعه را به هم نزدهاند، برخورد نكنيد و حتي به خاطر عقايدشان حقوق آنها را از بيتالمال قطع نكرد. وجود آزادي بيان، يك اصل اساسي براي تحقق دموكراسي است و اين آزادي در آزادي اجتماعات, نشر كتاب و آزادي بيان محقق ميشود.»
يزدي در ادامه افزود: «در سطح ساختاري و حقوقي در يك جامعه بايد دموكراسي تعريف و جايگاه خود را پيدا كند و نياز دارد به اينكه به لحاظ حقوقي در قانون اساسي تعريف شود. قانون اساسي قرارداد اجتماعي است كه آحاد ملت درباره آن توافق دارند و ميگويند كه ميخواهيم در چارچوب آن زندگي خود را اداره كند.»
دبيركل نهضت آزادي ايران درباره تعريف دين حكومتي تصريحكرد: «بنا بر قرآن كريم و سنت پيامبر ـ صلياللهعليهوآلهوسلم ـ هيچكدام از پيامبران رسالتشان تعريف و ايجاد حكومت نبوده است و مسلمانان حكومت ديني را در چارچوب ارزشهاي ديني خود، درست كردهاند. دولت در مفهوم سنتي وظايفي داشت كه با توجه به وظايف دولتهاي امروزي، نميتوان آن انتظارات را از دولت سنتي داشت. جوامع امروزي به لحاظ اقتصادي, سياسي و فرهنگي بسيار پيچيده هستند و با نگاه سنتي نميتوان يك جامعه را اداره كرد. از يك طرف ديگر پيشرفت تكنولوژي توازن ميان دولت و ملت را برهم زده است.»
يزدي افزود: «امروزه دولتها آنچنان قدرتمند هستند كه ميتوانند تمام زندگي روزمره مردم را تحت نظر داشته باشند، پس بايد قدرت عظيم دولت از طريق قانون محدود شود و مورد نظارت قرار گيرد و به همين دليل دموكراسي يعني حكومت مردم بدون قانون اساسي كه يك قرارداد اجتماعي است، نميتواند وجود داشته باشد.»
وي گفت: «قانون اساسي منعكس كننده فرهنگ, جامعه, شرايط تاريخي و زمان تدوين آن در يك جامعه است. و به همين خاطر آنچه كه به نام دموكراسي در فرانسه وجود دارد، با آنچه كه در آمريكا و آلمان است، متفاوت است. دموكراسي، دموكراسي است و اين مردم هستند كه دادههاي خود را وارد چارچوب آن ميكنند.»
يزدي تصريحكرد: «عدهاي ميگويند اگر دموكراسي پيروز شود، ممكن است مردم خلاف دين را رسميت بدهند. بله، ممكن است زيرا خواسته مردم است ولي اگر مردم آزاد باشند، بهتر از آن است كه دينگريز شوند.»
وي تاكيدكرد: «دموكراسي بدون قانون اساسي كه فرهنگ, تاريخ مردم و جامعه و قرائت مردم در آن نباشد، غيرممكن است. ممكن است در يك جامعه دموكراتيك انديشههاي باطلي هم رشد كند، اما بايد از طريق آموزش و تبليغ با آن مبارزه كرد نه زور. زيرا مردم صاحب اختيار هستند و چنين چيزي را حتي در مورد يك انديشه غلط نميپذيرند.»
دبيركل نهضت آزادي ايران گفت: «دين دولتي در عرصه تاريخ وجود داشته است و به اين شكل كه حكومتي تشكيل شده و اين حكومت دين را در راستاي حفظ منافع خودش، تفسير ميكند و از آن در جهت حفظ قدرت استفاده ميكند. اين دين، خطرناكترين چيز براي دين است و نمونههاي تاريخي فراواني وجود دارد كه دين دولتي عليه دين و مذهب به كار رفته است. اينكه دولت خودش را عين دين بداند و در راستاي حفظ قدرتش آن را تفسير كند، در بستر دين رحماني وجود ندارد.»
يزدي گفت: «روش پيامبران براي تغيير جامعه اين است كه ابتدا مردم را عوض كرده و آنها را پاك ميكنند و با همه فراز و فرودها در جامعه، پيامبر به مردم ميگفت اگر ميخواهيد جامعه عوض شود، بايد ابتدا خودتان را عوض كنيد. هنگامي كه مردم يك جامعه عوض ميشوند، آن جامعه تمدنساز و فرهنگساز ميشود و حكومتي كه خود را ديني ميداند، بايد به روش آنها عمل كند.»
وي در ادامه افزود: «در كشوري مثل ايران، پس از تجربه مشروطيت و درگيري بين مشروطهخواهان و مشروعهخواهان، جامعه به اين نتيجه رسيد كه قانونگذار نميتواند و نبايد مسألهاي خلاف دين وضع كند. در كشوري مثل ايران، اين يك اصل واقع بينانه است كه قوه مقننه چيزي را خلاف باور ديني مردم تصويب نكند اما نكته مهمتر آن است كه دولت بايد در قبال دين، بيطرف باشد و آنچه را كه قانون ميگويد به خوبي اجرا كند. دولت نميتواند ديدگاه شخصي و فردي خود را در قبال دين راهنماي عمل به عنوان قانون قرار دهد.»
يزدي با اشاره به تبادل فرهنگها ميان جوامع، تصريحكرد: «وجود انديشههاي جديد هنگامي ميتواند ريشهدار شود كه بومي شوند و سپس وارد جامعه شوند. هر انديشهاي مانند دموكراسي براي جا افتادن در ايران، بايد «اسلاميزه»[اسلاميشده] و «ايرانيزه»[ايرانيشده] شود.»
بنابراين گزارش، يزدي در ادامه سخنراني خود به پرسشهاي شفاهي و كتبي حاضران پاسخ داد. وي در پاسخ به پرسشي مبني بر احتمال حمله آمريكا به ايران براي صدور دموكراسي، گفت: «دموكراسي كالا نيست كه توسط كولهپشتي آمريكايي حمل شود و ايستگاه نيست كه ابتدا و انتها داشته باشد، بلكه يك فرآيند است تجربه عراق نشان داد كه از بالا نميتوان دموكراسي را به كشوري تحميل كرد اما مهم اين است كه پيش از حضور يك بيگانه، زمينه ورود آن را از بين ببريم. اگر يك آمريكايي پايش را براي تجاوز به ايران بگذارد، به شخصه جلوي او ميايستم اما به زمينهسازان ورود او نيز اعتراض ميكنم.»
دبيركل نهضت آزادي ايران در پاسخ به پرسش ديگري مبني بر نظر مرحوم «مهدي بازرگان» به ايجاد اصلاحات تدريجي و گام به گام در جامعه، گفت: «مرحوم مهندس بازرگان در نامهاي كه به امام نوشته بود، گفت: هرچند خرابكردن امري ناگهاني است، اما ساختن تدريجي است. همان طور كه خداوند ميگويد خلقت تدريجي است. در آن نامه بازرگان به امام گفت، بايد براي اصلاح جامعه گام به گام جلو برويم و به همه آزادي بيان بدهيم و درباره دموكراسي تمرين كنيم تا در نتيجه جمهوري اسلامي محقق شود.»
يزدي در پاسخ به پرسشي درباره مرز بين آزادي و آنارشيسم در يك جامعه، گفت: «هيچ دموكراسي، بدون مرز نيست اما مرزها را مردم تعيين ميكنند و مشكل كشورهايي مثل ايران اين نيست كه به مردم بيش از حد آزادي داده شده است، بلكه مشكل اين است كه دولت مردان در رفتارهايشان كمتر به آزادي مردم معتقدند.»
همچنين يزدي در پاسخ به پرسشي در مورد نقش احزاب و رسانهها در تحقق دموكراسي، گفت: «علما و فقها ميگويند، واجب هر كار حلالي، يك كار حلال است. امكان ندارد بدون حزب بتوانيم جمهوري را قبول كنيم. احزاب، باورها و انديشههاي مردم را در گروههاي مختلف دستهبندي ميكنند و به مردم آموزش ميدهند و دموكراسي بدون آنها معنايي ندارد.»
يزدي در پاسخ به پرسش ديگري مبني بر اينكه «چگونه بايد معيار حق را تعيين كنيم»، گفت: «بيشترين مشكل ما اين است كه چگونه معيار حق را تعيين كنيم. حضرت علي ـ عليهالسلام ـ هم ميگويد حق را با افراد نسنجيد، بلكه اشخاص را با حق بسنجيد.»
وي افزود: «اگر اكثريت يك مسألهاي را انتخاب كرد اما انتخابش اشتباه بود، اشكالي ندارد و خداوند با اين مسأله ميخواهد كه مردم تربيت شوند.»
