فعاليت قانوني، علني و مسالمتآميز، سياست هميشگي ما است
بزرگترين چالش انتخابات پيش رو ، رفتار شوراي نگهبان است
متن كامل مصاحبه آقاي مهندس محمد توسلي، رئيس دفتر سياسي نهضت آزادي ايران
با روزنامه اعتماد پيرامون انتخابات مجلس هشتم، 11/ 4/86
كيوان مهرگان
* روندي كه نيروهاي ملي ـ مذهبي و نهضت آزادي ايران در ادوار مختلف انتخابات گذشته طي كردهاند نشاندهنده يك سيكل معيوب ثبتنام ـ رد صلاحيت ـ اعتراض محدود (در حد بيانيه) است. پرسش اين است چرا نيروهاي ملي ـ مذهبي براي شكستن اين سيكل نتوانستند به يك راهكار مشخص دست يابند؟
من ترجيح ميدهم پيش از پاسخ به پرسش شما مفهوم، اصطلاحاتي كه به كار برديد را روشن كنم. نيروهاي ملي ـ مذهبي طيف گستردهيي از نيروهاي سياسي باسابقه هستند كه نهضت آزادي هم يكي از قديميترين احزاب اين طيف است. براي اينكه اشتباهي پيش نيايد بنده به عنوان رئيس دفتر سياسي نهضت آزادي ايران صرفاً در خصوص مواضع نهضت آزادي صحبت ميكنم . براي پاسخ درست به اين سؤال ناگزير به بيان مقدماتي هستم، نهضت آزادي ايران داراي خط مشي كاملاً مشخصي است. حزبي است قانوني كه فعاليت علني و مسالمتآميزي دارد، ما معتقديم كه بعد از انقلاب اين استراتژي و اين سياست راهبردي است كه ميتواند مفيد باشد و به همين مناسبت در طول اين 28 سال هيچگاه افراط و تفريط نداشته است و همواره در راستاي همين استراتژي عمل كرده و در دام برنامههاي گروههاي غيرموافق با اين سياست چه داخل و چه خارج از كشور نيفتاده و به طور روشن و شفاف در اين راستا عمل كرده است. در راستاي چنين سياست راهبردي حضور در انتخابات هميشه فرصتي بوده كه بتوان با مردم ارتباط برقرار كرد و باتوجه به اينكه انتخابات بستري است براي تقويت فرآيند دموكراسي، حضور و مشاركت واقعي مردم در تعيين سرنوشت كشور، توجه به موانع تاريخي كه براي حضور و مشاركت مردم وجود داشته و مانع از تحقق حاكميت ملي شده بسيار مهم است. بنابراين مهمترين مساله در بحث برگزاري انتخابات، آزادي و سلامت انتخابات بوده است. نهضت آزادي ايران هم هميشه به اين دو موضوع توجه ويژه داشته است. براي درك بهتر اين موضوع، نخست نحوه مواجهه نهضت آزادي ايران با موضوع انتخابات در 28 سال گذشته را مرور ميكنيم. در انتخابات دوره اول مجلس، نهضت آزادي ايران با تشكيل ستاد “همنام” در انتخابات شركت كرد و جمعي از سران نهضت در مجلس اول حضور داشتند. در انتخابات دوم، سوم و چهارم مجلس به خاطر شرايطي كه بر انتخابات حكمفرما بود نهضت در انتخابات حضور مييافت اما چون حداقل شرايط انتخابات آزاد و سالم فراهم نبوده، از ثبتنام و رأي دادن امتناع كرده است. از انتخابات دور پنجم كه شرايط خاصي فراهم شد و برخي از نامزدهاي ما در انتخابات مجلس پنجم تأييد صلاحيت شدند نهضت وارد مرحله ثبتنام شد اما در مرحله بعد كه محدوديتهايي فراهم شد باز حاضر به شركت در انتخابات و رأي دادن نشد. در خرداد 76 كه شرايط سياسي جديدي به وجود آمد، نهضت يك گام جلوتر آمد. در واقع برنامهيي كه آقاي خاتمي ارائه داد تأكيد بر توسعه سياسي بود كه نهضت آزادي ايران از سال 1360 به دنبال آن بود و بعلاوه برنامه آقاي خاتمي همان محورهاي نامه نود امضايي بود كه در سال 1369 نيروهاي ملي و مذهبي آن را امضاء و هزينه آن را هم پرداخت كردند. برنامه آقاي خاتمي ادامه همان روندي بود كه نهضت بعد از انقلاب دنبال كرده بود. بنابراين نهضت آزادي ايران در انتخابات شركت كرد، اما چون شوراي نگهبان بيش از سيصد نفر از نامزدهاي انتخابات از جمله نامزدهاي ما يعني مهندس سحابي، مهندس معينفر، دكتر يزدي و خانم طالقاني را رد صلاحيت كرد، در اعتراض به عملكرد اين شورا رأي اعتراض سفيد داد.
* هدفتان از دادن رأي سفيد چه بود؟
رأي سفيد هم مشاركت و هم نشانه اعتراض ما به تصميم شوراي نگهبان بود. در انتخابات شوراها، باتوجه به نقشي كه شوراها در تقويت و ايجاد زيرساختهاي جامعه دموكراتيك دارند، ما هميشه به اين نهاد توجه ويژهاي داشتهايم. بعد از دوم خرداد و در سال 1377 كه اولين انتخابات شوراها برگزار شد ما استقبال كرديم، نامزد داديم، ثبتنام كرديم و اگرچه نامزدهاي نهضت رد صلاحيت شدند اما رأي داديم و شركت كرديم.
* فرق اين انتخابات با ادوار گذشته چه بود كه شما بهرغم رد صلاحيت نامزدهايتان شركت كرديد؟
همانطور كه گفتم شوراها در تقويت و ايجاد زيرساختهاي جامعه دموكراتيك نقش دارند و اين كمك ميكند به اينكه روحيه كار جمعي در كشور شكل بگيرد. ما در اسفند سال 57 در شهرداري تهران دو برنامه داشتيم، قبل از اينكه در قانون اساسي، شوراها مطرح شوند، گروههاي كارشناسي تشكيل شد. قانون شوراها در تهران را بررسي كرديم و در اختيار وزارت كشور قرار داديم و همان موقع انتخابات شوراها را براي گودنشينان تهران برگزار كرديم، به اين سابقه تاريخي اشاره كردم تا اهميت شوراها و علت رأي دادن در انتخابات شوراهارا بهرغم رد صلاحيت نامزدهاي نهضت را توضيح دهم. در دوره دوم شوراها در شرايطي كه مجلس ششم نظارت بر انتخابات شوراها را بر عهده داشت، صلاحيت نامزدهاي نهضت تأييد شد. ما هم فهرست داديم و در انتخابات شركت كرديم. در انتخابات دور سوم به همين ترتيب ثبتنام كرديم و اگرچه صلاحيت نامزدهاي ما تأييد نشد اما از ليست اصلاحطلبان حمايت كرديم. هدف از بيان اين مقدمه اين بود كه ما يك فرآيند كاملاً منطقي را در راستاي استراتژي كه داشتهايم طي كرديم. در انتخابات دور نهم رياست جمهوري كه نامزد نهضت رد صلاحيت شد، اما در فرآيندي كه به وجود آمد ما هم ازنامزدي دكتر معين حمايت كرديم. در دور دوم اين انتخابات راي اعتراض ما به احمدينژاد بصورت حمايت از هاشميرفسنجاني متجلي شد.
* چرا راي سفيد نداديد؟
چون وقتي دو نامزد وجود داشته باشند، راي سفيد ديگر معني ندارد.
* با اين اوصاف در انتخابات مجلس هشتم چه راهي را در پيش خواهيد گرفت؟
با بررسي شرايط خاصي كه بعد از انتخابات 24 آذر سال گذشته انجام شد در راستاي همان استراتژي راهبردي خويش در انتخابات هشتم حضور خواهيم داشت.
* كدام شرايط؟
انتخابات 24 آذر نشان داد كه بسياري از احزاب و فعالان اصلاحطلب از نهضت آزادي تا سازمان مجاهدين انقلاب آن انتخابات را يكي از پرابهامترين، نا آزادترين و ناسالم ترين انتخابات جمهوري اسلامي ميدانند بنابر اين در بين احزاب اصلاحطلب و شخصيتهاي ملي ـ اجتماعي و سياسي نسبت به كارنامه دولت در برگزاري انتخابات آزاد، سالم و رقابتي سوالهاي اساسي وجود دارد. اين دغدغه احزاب وفعالان سياسي ـ اجتماعي يك محور مشترك است كه ما پيشنهاد ميكنيم براي پيشگيري از آنچه در انتخابات شوراها رخ داد احزاب اصلاحطلب جبههيي را براي تامين آزادي و سلامت انتخابات تشكيل دهند.
* كه اين جبهه چه كار كند؟
در گام اول مواضع احزاب حول محورهاي مشترك هماهنگ ميشود. اين حركت آگاهيبخش ميتواند هشدارها را به دولت و مسوولان برساند كه دغدغه احزاب نگراني از عدم آزادي وسلامت انتخابات است.
* چه عللي شما را به اين نتيجه رسانده كه انتخابات هشتم آزاد نيست؟
شوراي نگهبان تصريح كرده است همان رفتارهاي گذشته را در بررسي صلاحيتها دنبال خواهد كرد.
* اين جبهه چه اقدامي ميتواند انجام بدهد؟
اگر احزاب و گروههاي سياسي بتوانند با هماهنگي علاوه بر اعلام موضع مشترك در اين زمينه اقدامات مشتركي انجام بدهند و حول اين محورها گفتوگوها و رايزنيهايي را سامان بدهند تا به عمل مشترك تبديل شود، مطمئناً ميتواند آثار مباركي در جهت اهداف اصلاحات براي آينده كشور در برداشته باشد. بنابراين اين پيشنهاد ما به همه احزاب، گروههاو شخصيتهاي اصلاحطلب است. ما از الان تا 15 ديماه كه آغاز ثبتنامها است وقت داريم كه شرايط حداقلي انتخابات را فراهم كنيم.
* و اگر فراهم نشد؟
اگر همان روند انتخابات دور دوم، سوم و چهارم تكرار شود، طبيعي است كه ما همان شيوهها را دنبال ميكنيم اما اگر حداقلهايي فراهم شود باتوجه به تحركي كه در آينده فراهم ميشود در راستاي منافع ملي ممكن است مواضع ديگري اتخاذ شود.
* برگرديم به موضع شما در انتخابات پنجم، در آن انتخابات بهرغم اينكه نامزدهايتان تأييد شدند اما به دليل فراهم نبودن امكانات تبليغ انصراف داديد. اگر شرايط مثل آن دوره بازتوليد شود، باز شما همان موضع را خواهيد گرفت؟
شرايط برگزاري انتخابات مجلس پنجم چه از نظر داخلي و چه از نظر بينالمللي با شرايط امروز به كلي متفاوت است. در آن شرايط هنوز جبهه اصلاحات شكل نگرفته بود، روزنامهها تا اين حد گسترش نيافته بودند و سيستم ارتباطي پيشرفت نكرده بود. در آن شرايط 4 نفر از نامزدهاي نهضتآزادي ايران و افراد نزديك به مهندس سحابي تأييد صلاحيت كردند. در آن روزها هيچ امكان ارتباطي براي ما فراهم نبود. حتي چاپخانهها از چاپ پوستر تبليغاتي نامزدهاي ما سرباز ميزدند، هيچ مكاني را براي تشكيل جلسات به ما نميدادند، وقتي هيچ امكان عملي براي شركت در انتخابات فراهم نبود، حضور نامزدهاي ما بيمعنا بود، در حالي كه شرايط امروز به كلي دگرگون شده است. بنابراين با تحليل واقعبينانه شرايط، ما موضعگيري متناسبي خواهيم داشت.
* شما مدام بر وجود حداقلها در انتخابات تأكيد كرديد، اين حداقلها كدام است؟
ما فكر ميكنيم بزرگترين چالش انتخابات پيشرو، رفتار شوراي نگهبان است چون شوراي نگهبان در انتخابات مجلس هفتم، بيش از دو هزار نفر از نامزدهاي شناخته شده را كه بسياري از آنها از مديران جمهوري اسلامي و از نمايندگان مجلس ششم بودند با اتهامات واهي رد صلاحيت كردند. آيا اين حجم از رد صلاحيتها جز براي اين بود كه نامزدهاي محافظهكاران بتوانند در حوزههاي انتخابي خودشان به راحتي پيروز شوند. اين يعني انتخابات فرمايشي، در يك چنين انتخاباتي كه شوراي نگهبان تدارك ديده بود، نقض قانون اساسي و نقض حقوق بشر و معيارهاي شناخته شده براي برگزاري انتخابات آزاد بود. بنابراين تكرار رفتار شوراي نگهبان مسأله سادهيي نيست كه ما به سادگي از كنار آن عبور كنيم، به اعتقاد ما شوراي نگهبان براي اصلاح رويه خود بايد توسط همه نيروهاي مؤثر اجتماعي تحت فشار قرار بگيرد و كساني كه در شوراي نگهبان مسوول هستند بايد بپذيرند در قرن 21 با گذشت 28 سال از انقلاب كه شعار اصلي آن آزادي، استقلال و جمهوري اسلامي بوده بايد يك انتخابات آزاد و سالم برگزار كنند، آنها بايد اين روند را متوقف كنند، آنچه در گذشته چالش انتخابات بوده است بايد محور مشترك فعاليت همه احزاب و علاقهمندان به اين انقلاب وملك وملت قرار گيرد.
* راهكار عملي شما همين تأسيس جبهه دفاع از آزادي و سلامت انتخابات است؟
راهكار ما يك راهكار آگاهي بخش است. مأموريت اصلي ما آگاهي دادن به مردم است. نهضت آزادي هم در اين دوره از تمام امكانات خودش استفاده خواهد كرد تا مردم، گروهها و احزاب مؤثر در جامعه بتوانند به وظايف خودشان عمل كنند. ما از اين رو به اين حركت اميدواريم كه آزادي و سلامت انتخابات، دغدغه مشترك همه احزاب و شخصيتهاي اصلاحطلب است.
*حوزه اقدام تا كجا خواهد بود؟ آيا صرف بيانيه دادن و مقاله نوشتن ميتواند تأثيري داشته باشد؟
اگر 10 سال ديگر هم لازم باشد ما همين روش را ادامه ميدهيم.
* و باز همان سيكل معيوب…؟
فرآيند دموكراسي، يك فرآيند طولاني و تدريجي است و نياز به صبر و شكيبايي دارد. ما بايد به مردم آگاهي بدهيم كه مأيوس نشوند. هيچ جامعه دموكراتيكي يك شبه دموكراتيك نشده است.
* راهكار عملي شما براي يك رقابت دموكراتيك چيست؟
تداوم همين مبارزات قانوني و مسالمتآميز در چارچوب يك حركت آگاهي بخش. ما مطمئن هستيم همين روند نهايتاً ثمربخش خواهد بود اما اين مربوط ميشود به اينكه گروهها و احزاب سياسي نسبت به دغدغههاي موجود مسوولانه و آگاهانه برخورد كنند. يعني اگر بيش از هماهنگي عمل مشترك انجام بدهند و جبهه تأمين آزادي و سلامت انتخابات تشكيلات سازماني پيدا كند، قطعاً ميتواند تأثيرات بهتري هم داشته باشد.
* آيا گام عملي هم براي تأسيس رسمي اين جبهه برداشتهايد؟
اقدام خاصي تاكنون انجام ندادهايم. اما تلاش ما اين بوده كه با احزاب و سازمانهاي سياسي مختلف گفتوگو و اين پيام را به همه منتقل كنيم. اين كار شروع شده است.
* استقبال اين سازمانهاي سياسي چگونه بوده است؟
استقبال كردهاند و چنين هماهنگيهايي وجود دارد كه حول اين محورهاي مشترك به طور هماهنگ عمل كنيم. اميد است با اين هماهنگي به تدريج به عمل مشترك هم برسيم.
من فكر ميكنم از امروز كه 5 تيرماه است تا 15 ديماه زمان خيلي خوبي در اختيار ما است كه گفتوگوها را ادامه بدهيم. خروجيِ اين گفتوگوها ميتواند هماهنگي مواضع ما را شكل بدهد و بعد از هماهنگيها، ما را به عمل مشترك كه تشكيل اين جبهه براي تأمين آزادي و سلامت انتخابات است برساند.
* سازمانهاي اصلاحطلب در انتخابات شوراها از پذيرفتن ملي ـ مذهبيها و نهضت آزادي در انتخابات احتراز كردند، باتوجه به اين سابقه آيا براي انتخابات مجلس هشتم حاضرند با گروههاي ملي ـ مذهبي و نهضت آزادي وارد تعامل شوند؟
ما به وظيفه خودمان عمل ميكنيم، ما آنچه را كه خيرو صلاح مملكت و جنبش اصلاحات است، مطرح ميكنيم. اگر آقايان پذيرفتند تعامل شكل ميگيرد، اگر هم نپذيرفتند ما به وظيفه خودمان عمل ميكنيم. در انتخابات گذشته هم نقد ما به اصلاحطلبان همين بود. آنها فكر ميكردند كه همكاري و ارتباط با نهضت آزادي يا نيروهاي ملي ـ مذهبي برايشان هزينه دارد، آنها حتي نسبت به ردصلاحيت نامزدهاي ما هيچ واكنشي نشان ندادند كه اين رفتار آنها مورد نقد واقع شد.
و همين انتقادهايي كه مطرح كرديم در لايههايي از اصلاحطلبان مؤثر واقع شد و اين نقد را بعضاً پذيرفتند، ما اميدواريم در اين دوره آن فضا تكرار نشود، اين نقد بر اصلاحطلبان وارد است كه اگر بخواهند صرفاً به دنبال قدرت باشند و مسائل ملي را مورد نظر نداشته باشند آنها بيشترين ضربه را خواهند خورد. مطالبات مشترك ايجاب ميكند كه همه كساني كه مشكلات مشترك دارند با همديگر گفتوگو كنند و حتي اگر نميتوانند دور يك ميز بنشينند و كار مشترك انجام بدهند با گفتوگو مواضع مشترك داشته باشند.
* در دوم خرداد شما رأي سفيد داديد، آيا اگر شرايط تكرار شود، باز هم رأي سفيد ميدهيد، يا از دوران دادن رأي سفيد عبور كردهايد؟
در شرايط كنوني ثبتنام براي ما مطرح نيست، حضور در انتخابات مطرح است.
* يعني حاضر نيستيد از كانديداهاي مستقل حمايت كنيد؟
ما مأموريتي كه براي خود تعريف كردهايم حضور در انتخابات و حركت آگاهي بخش است. اقدامات بعدي ما نظير حمايت از افراد بستگي به شرايط دارد كه به موقع تصميمگيري ميكنيم.
* يعني از مرحله دادن رأي سفيد عبور نكرديد؟
در حال حاضر، موضوع شركت در انتخابات مطرح نيست كه ما راجع به رأي اعتراض صحبت كنيم.
* شما در حالي از وظيفه آگاهيبخش حزب نهضتآزادي سخن ميگوييد، كه فلسفه سياسي تشكيل حزب تلاش براي كسب و حفظ قدرت است،آيا آنچه شما مبني بر حركت آگاهيبخش تعريف كردهايد يك كنش روشنفكرانه نيست؟
كنش ما مسوولانه است. نهضت آزادي ايران از گذشته بر اين ارزشها پاي فشرده است. ما پيش از اين هم اعلام كردهايم كه جنگ ما جنگ حجت است نه جنگ قدرت.
ما هم ميدانيم كه يك حزب سياسي بايد به دنبال قدرت باشد اما نه به هر قيمتي، همان طور كه در 8 سال اصلاحات اين تجربه آزمون شد و آزموده را آزمودن خطا است. اصلاحطلبان 2 قوه اصلي قدرت را در اختيار داشتند، اقدامات مثبتي هم انجام دادند اما به هر حال مجبور شدند كه قدرت را در اختيار اصولگرايان قرار دهند، در حالي كه در مقاطعي ميتوانستند از قدرت صرفنظر كنند و ارزشها را حفظ كنند. با حفظ اين ارزشها و اقدام به موقع ميتوانستند از بسياري هزينههايي كه جنبش اصلاحات پرداخت، جلوگيري كنند. ما از خارج از قدرت به اين مأموريت ادامه ميدهيم تا شرايط لازم براي انجام اصلاحات وتحقق مطالبات تاريخي مردم كه در اصول و آرمان هاي اوليه انقلاب نيز تبلور داشت، فراهم شود.
* هر حزب و سازمان سياسي ميتواند در دو عرصه فعاليت كند، هم در عرصه قدرت و هم در عرصه جامعه مدني شما به هر دليلي از قدرت كنار گذاشته شدهايد، در جامعه مدني هم نتوانستيد چنان فعاليت منسجمي داشته باشيد كه پيام مسوولانهتان به جامعه برسانيد و تأثيرگذارياش را هم ببينيد؟
من فكر ميكنم كه نهضت آزادي از بعد از انقلاب در راستايي كه به آن اعتقاد داشته عمل كرده و بر مواضع تاريخي خويش ايستاده است. اگر در دهه 60 نهضت آزادي ايران يكي از چند گروه معدودي بود كه پيام آزادي را داشت و امروز اين پيام، پيام آزاديخواهي و حاكميت ملت به صورت يك شعار فراگير درآمده و احزاب و گروههاي اصلاحطلب، منادي همين انديشه هستند، براي يك سازمان سياسي اين مسأله مهمي است كه فكر و انديشهاش در جامعه جريان پيدا كرده و جامعه آن فكر را پذيرفته است. ما پذيرش اين فكر و انديشه را نتيجه مقاومت و ايستادگي نهضت در 27 سال گذشته ميدانيم، نهضت به نوبه خودش در اين فرآيند مشاركت داشته و طبيعي است نيروهاي اجتماعي ديگر هم در اين زمينه نقش داشتند، ما هم دست همه را به گرمي ميفشاريم كه باز هم بتوانيم در راستاي مطالبات ملي و اين مأموريتي كه احزاب سياسي دارند، ايفاي نقش كنيم.
* نهضت آزادي ايران همچنان به دنبال تأييد صلاحيت اعضاي نهضت آزادي ايران خواهد بود يا اقدام ديگري را در دستور كار قرار خواهد داد؟
ما فعلاً با احزاب گفتوگو ميكنيم و از آنها ميخواهيم كه در اين دوره تلاش براي تأمين آزادي و سلامت انتخابات را در دستور كار قرار دهند و اينكه ما در اين دوره چگونه عمل خواهيم كرد بستگي به شرايط و تعامل احزاب و گروهها دارد.
*يعني اگر كانديداهاي مستقل تأييد شوند امكان حمايت شما از آنها وجود دارد؟
بستگي به شرايط دارد.
* چه شرايطي؟
بستگي به اين دارد كه حداقلهايي كه مدنظر ما است را با همكاري ديگر احزاب توانسته باشيم فراهم كنيم.
