دکتر یدالله سحابی

دکتر یدالله‌ سحابی از جمله پرتلاش‌ترین استادان پیشکسوت علم زمین‌شناسی در کشور است؛ در عین حال وجه علمی و دانشگاهی وی همواره تحت‌الشعاع فعالیت‌های دیگر او قرار گرفته‌ است.
دکتر یدالله‌ سحابی در سال 1284 شمسی به دنیا آمد. اجداد پدری وی اهل اصفهان بودند، جده مادریش نیز از خاندان مصطفائی تهران بود. پدرش در اوایل مشروطیت در نظام خدمت می‌کرد و به‌عنوان «امین رژیمان» تحویلدار وسایل نظامی بود. بعد هم چندی به کار کشاورزی اشتغال داشت.
وی دوران ابتدایی را در دبستا‌‌‌‌‌‌‌‌‌ن‌های شرف‌احمدی و اتحادیه‌، دوره اول متوسطه را در دبیرستان شرف، و دوره دوم را ابتدا در دارالفنون و سپس در دارالمعلین مرکزی، که به ریاست مرحوم میرزا ابوالحسن‌خان فروغی اداره می‌شد، تا سال 1304 به پایان رساند.
سحابی پس از فراغت از تحصیل متوسطه و بعد از چند ماه آموزگاری نزدیک به سه سال به راهسازی در سمنان و خطه خراسان پرداخت و با افتتاح دارالمعلمین عالی(دانشسرای عالی فعلی) در 1307 به‌واسطه علاقه وافری که به تحصیل داشت وارد این مؤسسه شد و پس از سه سال همراه با نخستین دوره لیسانسیه‌های این مرکز در رشته‌ علوم طبیعی فارغ‌التحصیل شد.
وی پس از کسب لیسانس در همان سال به‌طور رسمی ماًمور تدریس علوم طبیعی در چهار دبیرستان دولتی معروف آن زمان یعنی دارالفنون علمیه شرف و ایرانشهر شد.
در شهریورماه 1311 با وجود مشغله تدریس و مسئولیت نگهداری مادر و دو فرزند خردسال خود در مسابقه علمی اعزام به خارج از کشور شرکت کرد و با موفقیت در آن جزو محصلان اعزامی دولتی به فرانسه شد.
وی در دوران چهارساله اقامت خود در آن کشور به تحصیل در رشته‌های گیاه‌شناسی، حیوان‌شناسی و آب‌های زیرزمینی در دانشگاه لیل (Lille) پرداخت. موضوع رساله او تحقیق درمورد «هاگ‌های زغال‌سنگ‌های فرانسه و ویژگی‌ها و انتشار چینه‌شناسی آنها» بود. سحابی با وجود گرانی شدید در فرانسه‌ با نظام و انضباط و صرفه‌جویی قسمت عمده کمک ‌هزینه دولتی را برای گذران زندگی خانواده به تهران می‌فرستاد تا از مضیقه و تنگنای مالی آنان جلوگیری کند.
وی در ادامه‌ تحصیلاتش در شهر لیل سفری به «کراکوی» از شهرهای لهستان کرد و در آزمایشگاه دکتر زرن (Zerndt) ـ که تکنیک مخصوصی برای جداسازی «اسپرها» از داخل ذغال‌سنگ ابداع کرده بود ـ به مطالعه‌ و تحقیق پرداخت. فعالیت‌های پژوهشی او در نهایت به کسب دکترای زمین‌شناسی در اکتبر 1936 (1315) منجر شد.
دکتر سحابی پس از پایان تحصیلات در فرانسه سفرهایی علمی‌ به کشورهای انگلستان و سوئیس کرد و ضمن بازدید از آزمایشگاه‌های فسیل‌شناسی آنها تحقیقاتی انجام داد. سپس به ایتالیا رفت و علاوه بر دیدار از تأسیسات زمین‌شناسی رم و ناپل از دو شهر منهدم‌ شده «پمپه‌ای» و «هرکولانم» که بتازگی از زیر آوار‌های آتشفشانی کوه «وزوو» خارج شده بودند بازدید کرد.
وی در اسفندماه 1315 به تهران بازگشت و با اصرار خودش به خدمت نظام وظیفه مشغول شد؛ ولی در سال دوم به علت نیازی که به علم و تخصص او بود برای تدریس زمین‌شناسی به دانشکده علوم ـ‌ که در آن موقع جزو دانشسرا‌ی عالی بود ـ منتقل شد و با همکاری دکتر فریدون فرشاد به آموزش دانشجویان و برطرف کردن نواقص و کمبودهای به‌جا ‌مانده از دوران تدریس فرانسوی‌ها در دانشسرا پرداخت.
او در دوران چهار ساله اقامت خود در فرانسه، به تحصیل در رشته‌های گیاه‌شناسی، جانورشناسی و آب‌های زیرزمینی در دانشگاه لیل پرداخت. موضوع رساله او، تحقیق در مورد «هاگ‌های زغال‌سنگ‌های فرانسه و ویژگی‌ها و انتشار چینه‌شناسی آن‌ها» بود. وی در ادامه تحصیلاتش در شهر لیل، سفری نیز به «کراکوف» از شهرهای لهستان کرد و در آزمایشگاه دکتر زرن که تکنیک مخصوصی برای جداسازی اسپورها» از داخل زغال‌سنگ ابداع نموده بود، به مطالعه و تحقیق پرداخت. گنجاندن بازدیدهای محلی دانشجویان از معادن در برنامه آموزشی درس زمین‌شناسی و ارتباط و همکاری مستمر با اداره کل معادن در جهت تأمین نیازهای فنی آن اداره، از جمله اقداماتی بود که دکتر سحابی در ابتدای دوران دانشگاهی خود، انجام داد. تدریس دکتر سحابی در دانشگاه ـ ابتدا با سمت دانشیاری و پس از پنج سال با درجه استادی ـ به مدت ۲۵ سال ادامه یافت. البته فعالیت‌های آموزشی وی تنها به دانشگاه محدود نبود، او در سایر دانشکده‌ها یا دانشسراها نیز در رشته‌هایی نظیر معدن و نقشه‌برداری که به تناسب خود مبحثی را از زمین‌شناسی داشتند، تدریس می‌کرد. سحابی همچنین با حکم دکتر محمد مصدق از پایه‌گذاران بخش اکتشاف و استخراج شرکت نفت بود.
مدرسه‌ای که او در سال ۱۳۳۷ با کمک مالی برخی از دوستانش بنیان‌گذاری کرده بود و شعار آن «تحکیم دین از راه ترویج علم» بود، پس از ۱۵ سال بسته شد. در همین سال بود که سحابی کتاب «خلقت انسان» را منتشر کرد. کتابی که ردپای نظریه داروین را در آیات قرآن جستجو می‌کرد. مدعای مطرح شده در این کتاب هرچند به مذاق بسیاری از روحانیون خوش نیامد، اما در قشر روحانیت نیز همراهانی پیدا کرد. هم‌زمان با نگارش کتاب «خلقت انسان» از سوی سحابی، علی مشکینی هم کتابچه‌ای به نام «تکامل انسان در قرآن» در تأیید ضمنی این اثر نگاشت و بر این ادعای سحابی صحه گذاشت که در قرآن نیز شواهدی مبنی بر تأیید نظریه داروین وجود دارد. انتشار این اثر مشکینی موجب واکنش برخی مخالفین شد اما اثبات کرد که دکتر سحابی در حوزه دین نیز حرف‌هایی شنیدنی برای گفتن دارد. او مؤسس دبیرستان کمال واقع در نارمک تهران و دبیرستان کوثر واقع در خیابان ایرانشهر تهران نیز می‌باشد. تأسیس دانشسرای مستقل تعلیمات دینی، که تا سال ۱۳۴۳ کانون تعلیم مهم‌ترین معلمان دینی در کشور بود، از دیگر اقدامات یدالله سحابی بود.
در طول ۹ دهه زندگی یدالله سحابی چندین کتاب و تعدادی مقاله از او منتشر شده‌است. یدالله سحابی بیشتر در حوزه‌های علوم طبیعی چون فسیل‌شناسی، زمین‌شناسی، جانورشناسی، گیاه‌شناسی، آب‌های زیرزمینی، زیست‌شناسی و جنین‌شناسی به فعالیت پرداخت. زمین‌شناسی عمومی، که در دهه ۱۳۳۰ از سوی دانشگاه تهران منتشر شد و کتاب شناخته‌شدهٔ او با نام خلقت انسان که در دهه ۱۳۴۰ چند بار به چاپ رسید، از مهم‌ترین کتاب‌های اوست. او مقاله‌هایی پیرامون زمین‌شناسی ایران در مجله‌های مناطق خشک و کویری دانشسرای عالی به چاپ رساند و نیز یاداشتی پیرامون افسانه طوفان نوح از نظر زمین‌شناسی، که علامه طباطبایی در تفسیر سوره هود به آن اشاره کرده‌است. احسان نراقی، جامعه‌شناس درباره یدالله سحابی می‌گوید: یدالله سحابی جزو پیشکسوتانی بود که با جرات تلاش کرد مباحث دینی را با پیشرفت‌های علوم روز نزدیک کند تا بدینوسیله نسل جوان را به دین علاقه‌مند کند.
قنات روستای آینه‌ورزان در جاده تهران ـ فیروزکوه و قنات بزرگ کرمانشاه که از لحاظ آبدهی در ایران بی‌نظیر است و امروزه هم قسمتی از آب شرب شهر را تأمین می‌کند، نمونه‌هایی از منابع آبی هستند که پیش از انقلاب، با راهنمایی و تحلیل یدالله سحابی حفر شده‌اند. مکان‌یابی کارخانه سیمان آبیک در سال ۱۳۴۹ به درخواست شرکت سیمان فارس و خوزستان، توسعه سیستم آبیاری، مطالعه و تنظیم گزارش در تأیید ذخیره بزرگ سنگ آهک نسبتاً خالص و منبع سرشار آب‌های زیرزمینی در آن مکان و مطالعه و بررسی‌های فنی آسیابی برای ازدیاد سطح کشت چغندر که به درخواست کارخانه‌های قند بروجرد، تربت حیدریه، مرودشت و همدان بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۲ انجام شده‌است، نمونه‌های دیگری از فعالیت‌های علمی و صنعتی سحابی به‌شمار می‌آیند.
با کوشش‌های سحابی در آخر سال تحصیلی 18 ـ 1317 رشته‌ زمین‌شناسی دارالمعلمین عالی از نظر هیئت علمی و برنامه‌های آموزشی وضعیت مطلوبی یافت. پس از آن با توسعه‌ دوره‌های عالی در حدود سال 1320 از تلفیق رشته‌های علمی دانشسرای عالی دانشکده‌ علوم دانشگاه تهران ایجاد شد و کلاس‌های درس به ساختمان فعلی این دانشکده انتقال یافت. در واقع دکتر سحابی و دکتر فریدون فرشاد نخستین پایه‌گذاران و استادان رشته‌ زمین‌شناسی در دانشگاه تهران بودند.
تدریس دکتر سحابی در دانشگاه ـ ابتدا با سمت دانشیاری و پس از پنج سال با درجه‌ استادی ـ به مدت 25 سال ادامه یافت. البته فعالیت‌های آموزشی او به دانشگاه تهران محدود نبود و در سایر دانشکده‌ها یا دانشسراها نیز در رشته‌هایی نظیر معدن و نقشه‌برداری که به تناسب خود مبحثی از زمین‌شناسی داشتند تدریس می‌کرد.
خدمت وی در زمین‌شناسی دانشگاه تهران تا زمستان سال 1341 که به‌واسطه‌ مبارزه در راه آزادی و مقابله با فساد و استبداد رژیم حاکم دستگیر و زندانی شد، ادامه داشت.
تعلق و تعهد وافر استاد نسبت به امر تعلیم و تربیت فرزندان مسلمان این مرز و بوم باعث شد که با وجود اشتغال به خدمات دانشگاهی ارتباط خود را با تعلیمات عمومی (ابتدایی و متوسطه) حفظ کرده، در مجموع نسبت به دیگر استادان دانشگاه فرصت بیشتری را به خدمات آموزشی غیردانشگاهی اختصاص دهد. در همین ارتباط، در سال 1337 با کمک مالی عده‌ای از افراد نیکوکار مدرسه‌ای با «شعار تحکیم دین از راه ترویج علم» در منطقه نارمک تهران تأسیس کرد که در طول 15 سال فعالیت خود بدون آن که تحمیلی بر بودجه عمومی باشد از جمله موفق‌ترین دبیرستان‌های کشور در تعلیمات علمی عنوان می‌شد.
مدرسه‌ کمال نیز مرکز آموزشی دیگری بود که به همت مرحوم سحابی تأسیس شد. دکتر در آن زمان از حق تمام‌وقتی استادی دانشگاه که قانون آن تازه تصویب شده بود، صرف نظر کرد و عمده‌ وقت و حقوق تعیین‌شده‌ خود را صرف ساختن این مدرسه و مسجد آن کرد.
از دیگر نکات قابل توجه در زندگی فرهنگی و اجتماعی دکتر یدالله‌ سحابی، اهتمام ویژه‌ آن مرحوم به تربیت اخلاقی و احیای تفکر دینی در جوانان بود؛ به‌طوری که در دوره‌ تدریس زیست‌شناسی و تکامل در مدارس متوسطه در اصلاح فکری دانش‌آموزان، که پیش از آن بعضی مطالب علمی بویژه تکامل را به‌عنوان آموزه‌هایی ضددین و ضدخدا فرا گرفته‌ بودند، نقش مهمی ایفا کرد.
مسئولیت ریاست اداره‌ امتحانات نهایی متوسطه که به‌واسطه‌ امانتداری و شجاعت دکتر سحابی تا سال 1324 برعهدة وی نهاده شده بود، مدیریت اداره‌ فرهنگ تهران در سال‌های پرآشوب پس از شهریورماه سال 1320 که مدارس شهر کانون آشوب و هرج و مرج بود، تشکیل کلاس‌های تربیت معلم دینی در دانشسرای تربیت معلم و متعاقب آن تأسیس دانشسرای مستقل تعلیمات دینی که تا سال 1343 کانون تعلیم مهمترین معلمان دینی در کشور بود، نمونه‌های معدودی از خدمات زنده‌یاد دکتر یدالله سحابی به فرهنگ و آموزش و پرورش ایران به‌شمار می‌رود. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز با این که از تدریس دانشگاهی به دلیل کهولت سن کناره گرفته بود توجه خاصی به مسائل آموزشی و پرورشی داشت؛ به‌طوری که در هنگام نمایندگی در دوره‌ اول مجلس شورای اسلامی با هدف جلب کمک‌های مردمی برای توسعه آموزش در مدارس محروم کشور قانون تأسیس مدارس غیرانتفاعی را تصویب کرد.
دکتر سحابی صرف نظر از فعالیت‌های علمی و دانشگاهی به‌واسطة گریز از محدود شدن معلومات علمی در فرضیه‌ها و تئوری‌های درسی و کلاسی از همان دوران تحصیل و تدریس به فعالیت‌های علمی و کارهای فنی می‌پرداخت. گنجاندن بازدید‌های محلی دانشجویان از معادن در برنامه آموزشی درس زمین‌شناسی و ارتباط و همکاری مستمر با اداره‌ کل معادن در جهت تأمین نیازهای فنی آن اداره از جمله اقداماتی بود که دکتر سحابی در ابتدای دوران تدریس دانشگاهی خود اهتمام خاصی به عملی شدن آنها مبذول داشت.
در همان سال‌ها اداره‌ آبیاری سازمان بودجه پس از اطلاع از تخصص دکتر به منظور کسب اطلاعات درخصوص نحوه‌ استخراج آب‌های زیرزمینی و حفاری محل‌های مناسب برای این کار مراجعاتی به ‌وی داشت که استاد نیز پس از مطالعه نظر خود را به اطلاع آنان می‌رساند. این اقدامات در نهایت به توسعه آبادی‌ها و سطح زیر کشت روستاها منتهی شد. یکی از ابتکار‌های سحابی توصیه به استفاده از ذخایر آب زیرزمینی در میان سنگ‌های آهکی بود. به این ترتیب، با مطالعه و یافتن محل‌های انباشت آب در سنگ‌های آهکی و حفر عمیق، مشکل بهره‌گیری مجدد از زمین‌‌های آبرفتی که به‌واسطه‌ تفاوت شرایط جمع شدن آب در زمین‌های آبرفتی و افزایش استخراج منابع آبی ایجاد شده بود برطرف شد و بسیاری با استفاده از این توصیه و راهنمایی‌هایی که از نظر مسیر حفاری به آنها شد بهره‌ بزرگی در تحصیل آب حاصل کردند.
یکی دیگر از فعالیت‌های برجسته او در دوران پیش از پیروزی انقلاب مشارکت در تأسیس شرکت «یاد» بود. پس از کودتای 28 مردادماه 1332 و تصویب قرارداد کنسرسیوم برای استخراج و تصفیه نفت در مجلس فرمایشی، گروهی از شخصیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی با انتشار نامه سرگشاده‌ای خطاب به مجلس وقت نسبت به مفاد این قرارداد استعماری اعتراض کردند که در میان امضاکنندگان نام 12 نفر از استادان دانشگاه از جمله دکتر سحابی به چشم می‌خورد. متعاقب این مسئله به ‌رغم مخالفت دکتر سیاسی، رئیس وقت دانشگاه تهران، استادان امضاکنندة نامه با حکم تحصیل وزارت فرهنگ تا پایان صدارت زاهدی از خدمت در دانشگاه محروم شدند. این افراد پس از برکناری برای آن که ارتباطی با دولت نداشته و در ضمن قادر به تأمین معاش باشند شرکتی تشکیل داده و به ‌اختصار نام آن را «یاد» برگرفته از نام یازده‌ استاد دانشگاه و با مدیریت مهندس مهدی بازرگان بنیان نهادند. از آنجا که بعد از دستگیری در سال 1341 و دوران زندان چهارساله نیز امکان فعالیت دانشگاهی از دکتر سحابی و مهندس بازرگان سلب شد، ایشان بیشتر وقت خود را صرف مطالعه و اجرای ارجاعات فنی که در تخصص آنان بود می‌کردند. امور اجرایی و مالی طرح آبرسانی شهر کرمانشاه ـ که قبلا به آن اشاره شد ـ از طرح‌هایی است که از طرف دکتر سحابی به شرکت یاد واگذار و اجرا شد.
دکتر سحابی مقاله‌های مهمی نیز درباره‌ امور فنی مربوط به آبیاری و زمین‌شناسی منتشر کرده ‌است؛ از جمله مقاله تحقیق مربوط به سد لار که پیش‌بینی‌های مهمی در آن صورت گرفته‌ بود؛ اما به آن عمل نشد.