“بازرگان، الگوی منش اصلاح طلبی”
یادداشتی از مهندس امیر خرم به مناسبت سالگرد درگذشت مرحوم مهندس بازرگان
نکته اول: مواجهه با امر سیاسی را میتوان در سه مرحله دسته بندی کرد.
اولین مرحله تبیین است. در این بخش می بایست صورت مساله سیاسی را بخوبی تشریح نمود. بگونه ای که نه داده های اطلاعاتی مرتبط با موضوع مغفول بماند و نه داده های اطلاعاتی غیر مرتبط با موضوع را مبنای تبیین قرار دهیم. تشخیص داده های اطلاعاتی درست، نکته ای کلیدی است که در صورت عدم دقت به آن، نوع مواجهه ما با موضوع می تواند از مسیر درست خود منحرف گردد.
دومین مرحله، تحلیل است. در این مرحله بر اساس داده های اطلاعاتی دریافتی، چرایی موضوع را مورد بررسی قرار می دهیم. اینکه علت بروز موضوع تحلیل چیست، چه عواملی باعث بروز آن شده اند و طبعات آن کدام است. در این مرحله مورد مداقه قرار می گیرند.
سومین مرحله، مرحله تجویز است. در این مرحله راهکارهای مواجهه با موضوع مورد بررسی قرار می گیرند. اینکه چگونه باید عمل کنیم تا بتوانیم موضوع پیش آمده را از یک تهدید به یک فرصت تبدیل کنیم یا طبعات منفی آن را به حداقل برسانیم، مربوط به این مرحله می شود.
نکته دوم: در تحلیل جمیع موضوعات از جمله موضوعات سیاسی، نکات مختلفی را باید مدنظر قرار داد که در جای دیگر بدانها خواهم پرداخت. لیکن در اینجا تنها به یک نکته مهم و ضروری که می بایست در تحلیل مسایل سیاسی در نظر گرفت، اشاره می کنم.
وظیفه تحلیل گر سیاسی در مرحله تجویز، ارایه راهکاری برای حل مساله است. لیکن راهکار ارایه شده می بایست دارای دو وجه اصلی باشد که فقدان هر کدام از این دو وجه، راه حل ارایه شده را از کارایی خواهد انداخت. اول ممکن بودن راه حل و دوم مطلوب بودن آن.
ممکن بودن به معنای آن است که راهکار ارائه شده برای رفع مشکل یا بهبود وضعیت موجود، قابل اجرا باشد. اگر راهکاری غیر قابل انجام باشد، حتی با وجود مطلوبیت، فاقد اعتبار و ارزش خواهد بود. چرا که قابلیت اجرایی نداشته و لذا در بهبود اوضاع نمی تواند موثر باشد.
مطلوب بودن نیز به معنای آن است که راهکار پیشنهادی از سوی تحلیل گر، بتواند حتی اندکی ما را از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب نزدیک تر سازد. اگر راهکاری در عین ممکن بودن، فاقد مطلوبیت باشد، این امر به معنای عدم تغییر در وضعیت موجود خواهد بود.
بنابر این شروط لازم و کافی برای ارائه راهکار خروج از وضعیت نامناسب موجود و رسیدن به وضعیت مناسب و مطلوب، همانا داشتن دو شرط الزامیِ ممکن بودن و مطلوب بودن، بطور همزمان است.
نکته سوم: برای رفع مشکلات موجود در کشور، خروج از وضعیت فعلی و رسیدن به نظامی سیاسی و نیز جامعه ای توسعه یافته در جمیع وجوه آن(از جمله توسعه اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی) در سطح کلان موضوع، سه راهکار از سوی تحلیل گران ارائه می گردد. محافظه کاری، براندازی و اصلاح طلبی.
– محافظه کاری به معنای حفظ وضعیت موجود است. در این دیدگاه، ضرورتی برای تغییر در وجوه پیش گفته در سطح جامعه و نظام سیاسی وجود ندارد. راهکار محافظه کاری، برای کسانی که وضعیت موجود را نامناسب می دانند(از جمله نگارنده) تنها واجد وجه ممکن بودن راهکار سیاسی است لیکن قطعاً این راهکار را نمی توان به عنوان یک راهکار مطلوب پذیرفت.
– چه در ایام زندان و چه در دوران پس از آن، با کسانی که اعتقاد دارند تنها راه خروج از وضعیت موجود، براندازی نظام سیاسی است، همواره این بحث را داشته ام که بنابر اعتقاد شخصی راهکار براندازی را (بنا به دلایلی که ذکر آنها فرصت دیگری می طلبد) نه ممکن میدانم و نه مطلوب، اما حتی اگر فرض را بر این بگذاریم که این راهکار مطلوب باشد، اثبات ممکن بودن آن نیاز به ارایه ادله دارد که لااقل نویسنده این متن تا کنون سخن مستدلی در این خصوص از طرفداران این نظریه نشنیده است. مستدل بودن سخن به معنای آن است که اولاً هدف نهایی این راه روشن باشد. ثانیاً نقشه راه حرکت به سمت آن هدف کاملاً تبیین شده باشد. ثالثاً زمینه اجتماعی چنین حرکتی موجود باشد و رابعاً چنین نیروهای سیاسی به شکلی قابل اثبات، مورد وثوق بخش قابل توجهی از جامعه باشند. به زعم نگارنده، نظریه براندازی نظام سیاسی، فاقد هر چهار وجه مذکور می باشد.
– اما راهکار سوم برای رسیدن به یک نظام سیاسی و نیز یک جامعه توسعه یافته، طریق اصلاح طلبی است. اصلاح طلبی که از نگاه راقم این سطور هم ممکن و هم مطلوب است، به معنای آن است که اولاً هدف نهایی از کنش سیاسی رسیدن به یک جامعه توسعه یافته قرار گیرد. ثانیاً مفاهیمی که پیرامون دال مرکزی مفهوم توسعه یافتگی قرار می گیرند، مانند سنت و مدرنیته، دموکراسی، حقوق بشر، پاسخگویی حکومت، مسئولیت پذیری نظام سیاسی و نیز جامعه در قبال رفتارهای سیاسی خود، منافع و امنیت ملی و سایر مفاهیم مرتبط با آن، بخوبی مطالعه و از سوی کنش گران پذیرفته شود. ثالثاً در انجام کنش سیاسی برای رسیدن به توسعه، پرهیز از هرگونه خشونت را اصل قرار دهیم. رابعاً هر نوع کنش سیاسی صرفاً در چارچوب قانون انجام پذیرد. به زعم نگارنده همانگونه که قبلاً نیز نوشته ام، مشکل ما پیش از آنکه قوانین نامناسب و ناموجه باشد، عدم تمکین از قوانین است که نه تنها در ساختار حکومت که در درون جامعه نیز امری جاری و پذیرفته شده است. لذا ابتدا باید پذیرش قانون و تن دادن به تبعات آن را آموخت. در شرایطِ کنونی جامعه ما بهترین قوانین نیز نمی تواند ما را از وضعیت موجود خارج کند تا وقتی که اصل تبعیت از قانون را نپذیریم و باور نداشته باشیم که مشکل ما بیش از آنکه سیاسی باشد فرهنگی است.خامساً بپذیریم که اصلاح امور امری زمانبر است و نمی توان با شیوه های انقلابی اهداف اصلاح طلبانه را دنبال نمود.
نکته چهارم – اما اصلاح طلبی را به عقیده من می توان به دو دسته تقسیم نمود. اصلاح طلبی کُنشی و اصلاح طلبی مَنشی.
تمامی آنانکه در اردوگاه اصلاح طلبان قرار دارند، اصلاح طلبان کُنشی می توان نامید. اما همه آنها الزاماً اصلاح طلب مَنشی نیستند. اینان کُنش گرانی هستندکه در راه برقراری دموکراسی تلاش می کنند، زندان می روند، دچار محرومیت های اجتماعی می شوند و باز دست از آگاهی بخشی به جامعه برنمی دارند.
اصلاح طلبی کنشی بدنبال عمل به تکلیفی سیاسی است لیکن وقتی نگاه به مقوله سیاسی تنها یک وظیفه تلقی گردد، شرایط سیاسی به امری تعیین کننده در نوع وظایف تبدیل میشود. به عبارت دیگر تغییر شرایط، می تواند تغییر رفتار شخص کنشگر را بدنبال داشته باشد.
همچنین است تفاوت رفتارهای فردی شخص کنشگر در حوزه سیاست با سایر ابعاد زندگی شخصی او. چنانکه گاه میان شخصیت سیاسی کنشگر با شخصیت غیر سیاسی او تفاوت معناداری را می توان یافت.
همینطور بدلیل آنکه این دسته از کنشگران، اصلاح طلبی را از جنس سیاست میدانند لذا زمین بازی خود را درون حکومت تعریف می کنند و مهمترین ابزار برای پیاده نمودن ایده های اصلاح طلبانه خود را نیز کسب قدرت سیاسی تعریف می کنند.
حُسن این شیوه از اصلاح طلبی، تاثیرگذاری بر شرایط سیاسی و بهبود وضعیت موجود و پیش بردن اندیشه توسعه در درون ساختار حکومت است، لیکن عیب این شیوه نیز این است که ارتباط این دسته از کنشگران با توده مردم اندک است، لذا در این پروژه مردم بیشتر نقش تماشاچی را دارا می باشند تا بازیگر عرصه سیاست. همین امر موجب می گردد که اولاً اندیشه توسعه در میان مردم چندان رشد نیابد، ثانیاً ضربه پذیری اصلاح طلبان کنشی را بدلیل عدم ارتباط وثیق با توده مردم، زیاد می کند. ثالثاً پایداری اندیشه اصلاح طلبی را تضعیف می کند.
اما اصلاح طلب مَنشی کسی است که خلق و خوی خود را با قواعد اخلاقی سازگاری داده است. چه در حوزه سیاست و چه در سایر حوزه های دیگر زندگی. تفاوت اصلی میان این دو دسته از کنشگران سیاسی در آن است که برای اصلاح طلبان کنشی، امر سیاسی صرفاً یک وظیفه است که باید انجام داد و البته در این راه ممکن است مجبور به پرداخت هزینه هایی گاه گزاف نیز بشوند. اما برای یک اصلاح طلب مَنشی، امر سیاسی بُعدی است از زندگی او که تفاوتی با سایر ابعاد زندگی شخصی او ندارد. در عرصه سیاست نیز همانگونه زندگی می کند که در سایر وجوه زندگی. برای او انجام کنش سیاسی عمل به یک امر اخلاقی است نه فقط انجام یک وظیفه سیاسی. به همین خاطر تغییر شرایط کمتر تاثیری در نحوه کنش سیاسی آنها خواهد گذاشت. از نگاه این دسته از کنشگران، امر سیاسی ریشه در فرهنگ جامعه دارد و توسعه سیاسی یا اقتصادی به میزانی ماندگار خواهد بود که توسعه فرهنگی پیش از آنها در جامعه رخ داده باشد.
کار این دسته از فعالان سیاسی از جهت دیگری نیز دشوارتر از اصلاح طلبان کنشی است. چرا که صبغه فرهنگی قائل شدن برای امر سیاسی، موجب می گردد تا علاوه بر فعالیت در عرصه سیاست، الزاماً الگویی اخلاقی نیز از خود برای مردم ارائه دهی در صورتی که چنین رسالتی برای اصلاح طلبان کنشی تعریف نشده است.
زمین بازی این دسته از کنشگران در میان جامعه است و مخاطب آنها نیز مردم. لذا کمتر تمایل به حضور در ساختار حکومت دارند به همین خاطر نیز نقش آنها بیشتر گفتمان سازی است تا حضور در عرصه اجرایی سیاست.
آنچه مسلم است جامعه ما در شرایط کنونی به هر دودسته از این کنشگران نیاز دارد. مهم آن است که هرکس تلاش کند نقش خود را بخوبی ایفا کند. گذار به دموکراسی بدون حضور هر یک از این دو جریان سیاسی، ناقص خواهد بود و بالندگی و مسئولیت شناسی این هردو، امید به توسعه در ابعاد مختلف را افزون می نماید.
نکته پنجم: مرحوم بازرگان را بدرستی می توان نمونه ای کامل از اصلاح طلبی مَنشی نامید. بازرگان پیش از آنکه وارد عالم سیاست شود، با قرآن کریم مانوس شد و مهمترین درسی که از این کتاب گرفت، همانا اخلاق بود. لذا او ورود در عالم سیاست را به عنوان وظیفه ای اخلاقی- دینی تلقی می کرد نه فقط وظیفه ای سیاسی. کسی که نگاهی اینچنین به سیاست داشته باشد، تغییر شرایط اجتماعی، هیچ تغییری در رفتار و کردار او ایجاد نخواهد کرد. منش بازرگان در تمام سالهایی که درگیر امر سیاسی بود، چه آنگاه که درکنج زندان نشسته بود و چه آنگاه که بر اوج قله سیاست ایستاده بود، هیچگاه تغییر پیدا نکرد. بیان این نکته که “جنگ ما با حکومت جنگ حجت است نه جنگ قدرت” نشان از آن دارد که بازرگان مخاطب خود را مردم می دانست نه حکومت و رسالت خود را نیز گفتمان سازی می دانست نه کسب قدرت سیاسی. بازرگان اهل سیاست ورزی بود نه سیاسی کاری به معنای حذف اخلاق از معادلات سیاسی. به خاطر همین خصوصیات برجسته است که بازرگان را میتوان به عنوان الگویی اخلاقی نه تنها در عرصه سیاست که در تمامی وجوه زندگی معرفی نمود.
کوتاه سخن آنکه رسیدن به توسعه پایدار نیازمند آن است که اولاً اندیشه اصلاح طلبی در نهایت به امری فرهنگی تبدیل شود نه آنکه در سطح سیاسی باقی بماند. ثانیاً سیاست ورزی مبتنی بر رعایت اخلاق مقدم بر سیاست ورزی مبتنی برکسب قدرت قرار گیرد. ثالثاً اصلاح طلبی از سطح کُنش اصلاح طلبانه به سطح مَنش اصلاح طلبانه عمق یابد.
