متن كامل گفت و گوي خبرنگار اعتماد ملي با محمد توسلي
روایت محمد توسلی از تدوین پیشنویس اساسنامه سپاه پاسداران
نهادی موقت بود که دائمی شد
17/4/1387
در چرایی شكلگیری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ايران باید به دوران پیروزی انقلاب بازگشت؛ دورهای كه سازمان اطلاعات و امنیت كشور (ساواك) كه چشم و مغز و مشت رژیم پهلوی بشمار میرفت از هم پاشیده بود، ارتش با فرار شاه به عنوان فرمانده كل و فرماندهان بلندپایه و خلع سلاح پادگانها گرچه ساختارش را حفظ كرد اما منفعل شده بود، چنانكه در آستانه پیروزی انقلاب فرماندهان ارتش طی بیانیهای اعلام بیطرفی كرده بودند؛ پلیس شهرهای مختلف و ژاندارمری با خلع سلاح از سوی مردم فرو پاشیده بود و در مجموع نیروی امنیتی و انتظامی برای كنترل امور وجود نداشت و نیروهای مردمی امنیت شهرها را در اختیار داشتند.در اوایل بهمن 1357 كه ستاد استقبال از امام خمینی شكل گرفت،برای داوطلبان كارتهای عضویتی صادر شد كهاین داوطلبان در خلال روزهای 12 تا 22 بهمن در ستادهای حفظ امنیت فعال شدند؛ این نیروها به تدریج در مساجد كمیتههای محلی را ایجاد كردند كه در نهایت كمیته مركزی شكل گرفت كه سرپرستی آن با مهدوی كنی بود.این كمیتهها انتظامات محلات را در شهرها بر عهده داشتند.در چنین حال و هوایی بود كه شادروان مهندس مهدی بازرگان در 15 بهمن مامور تشكیل دولت موقت شد؛در حالیكه پس از 22 بهمن برای اعمال حاكمیت عملا ابزار امنیتی و انتظامی در اختیار نداشت و همین امر نگرانی رهبری و شورای انقلاب را موجب شده بود.من روز هفتم اسفند 1357 شهردار تهران شدم؛شرایط به گونهای بود كه با تحريك نیروهای ضد انقلاب مرا طی ماههای اسفند و فروردین دوبار در اتاقم به گروگان گرفتند. در نخست وزيري ، وزارتخانهها ودر استانهای مختلف هم چنین شرایطی حاكم بود تا انقلاب را از درون با مشكل مواجه كنند.
اعلام تشکیل گارد ملی
فقدان نیروهای نظامی حافظ امنیت با واكنش رهبر فقید انقلاب مواجه شد كه اعلام كردند برای جلوگیری از تشنجات و ايجاد نظم،«گارد ملی» تشكیل شود.تشكیل گارد ملی به دولت موقت و از سوی آن به دكتر ابراهیم یزدی معاون نخست وزیر در امور انقلاب سپرده شد و او با توجه به همكاری كه با یكدیگر داشتیم و بالاخص تز كارشناسی ارشد بنده در آمریكا در زمینه سازماندهی ، تصدی امور مربوط به تدوین اساسنامه آن را به من سپرد.همزمان امام حكمی بهایت الله لاهوتی دادند و وی نماینده رهبر انقلاب در پروژه تشكیل گارد ملی شد.من و لاهوتی در پادگان باغشاه(و بعدها پادگان لاهوتی)مستقر شدیم و از 23 بهمن تا 7 اسفند(كه من به شهرداری تهران رفتم)پیش نویسی برای اساسنامه گارد ملی تدوین كردیم كهاین پیش نویس به معاونت امور انقلاب(دكتر یزدی)سپرده شد.
در اين پيش نويس شوراي فرماندهي و واحدهايي در زير مجموعه آن پيش بيني شده بود. شوراي فرماندهي پنج عضو داشت، نماينده وزارت كشور كه مسئوليت حفظ امنيت كشور را دارد( سرگرد ي از ژاندارمري) ، نماينده دادستان كل كشور( آقاي شهشهاني دادستان كل آقاي فاتحي را معرفي كردند)، نماينده ستاد مشترك ( سرهنگ ديزجي )، نماينده مقام رهبري (آيت الله لاهوتي) و نماينده دولت ( دكتر ابراهيم يزدي).واحدهاي زير مجموعه شامل واحد آموزش وواحد اطلاعات و تحقيقات بود .اين اساس نامه در شوراي فرماندهي به تصويب رسيد و ظاهرا در مرحله بعد پس از تاييد شورای انقلاب در دوم ارديبهشت ماه سال 58 رهبرفقيد انقلاب آنرا رسما اعلام كردند. تهیه اين پیش نویس برگرفته از تجربه اي بود که در سازماندهی نهادهای اجتماعی در ایران وسپس در خارج از کشور اندوخته بودم.
سپاه به جای گارد
یكی از گامهای اولیه بحث انتخاب نام بود؛چرا كه نام گارد ملی در بعد اثرگذاری اجتماعی مناسب تشخیص داده نشد و می توانست تداعی كننده نام گارد شاهنشاهی باشد و در مجموع این نام نمی توانست اهداف راهبردی كهاین نهاد بر پایه آن شكل گرفته بود را نمایندگی كند. نامی كه انتخاب شد «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» بود؛ قرار شد نام سپاه جایگزین گارد شود، چرا كه “سپاه” پس زمینه ذهنی مثبتی در جامعه داشت و سپاه دانش و سپاه كشاورزی و… تداعی كننده نهادهایی با ماهیت خدمات مردمی در سطح شهرها و روستاها بودند.در انتخاب نام ،این جمله دكتر شریعتی نیز نصب العین قرار گرفت كه پیامبر در ابتدای دوران نبوت خود از قالبهای بجامانده از دوران جاهلیت استفاده و آنها را در راه اهداف متعالی بكار می گرفت. فكر كردیم اگر از واژه سپاه استفاده شود،پذیرش اجتماعی بیشتری خواهد داشت.حتی در دوره حضورم در شهرداری تهران در شورای نامگذاری پیشنهاد شد نام خیابان سلطنت آباد كه در طول آن تاسيسات ارتش و سپاه وجود داشت به خیابان” پاسداران” تغییر یابد.
پنج «لا»
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مأمور پاسداری از ارزشهای انقلاب شد؛پاسداری از مطالبات تاریخی یكصد ساله مردم ایران كه با به ثمر رسیدن انقلاب بایستی از آن محافظت می شد.در مجموع پنج ارزشی كه جزء مطالبات انقلاب بود و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مأمور پاسداری از آن شد،عبارت بود از:نفی استبداد و اینكه مردم در پی جایگزینی آزادی به جای استبداد بودند؛نفی استیلای بیگانه و حفظ استقلال كشور كه بالاخص پس از كودتای 28 مرداد 1332 مردم را رنج می داد؛نفی استثمار طبقاتی که همانا مطالبه عدالت بود؛نفی حاکمان مستبد و اقتدارگرا که در رکن جمهوریت نظام و حاكميت ملت متبلور شد و نفی ابتذال فرهنگی حاکم بر جامعه پیش از انقلاب که فرهنگ بیگانه آن را تزریق مي کرد و باید ارزشهای اسلامی و ملی جایگزین آن می شد.سپاه پاسداران نهادی تعریف شد که بایستی مدافع این پنج ارزش اصولی انقلاب باشد. همین ارزشها در آرم سپاه هم تبلور یافت.«لا» موجود در آرم سپاه پنج نفی پیش گفته است برگرفته از «لا» منقوش در آرم حسینیه ارشاد و «نه» موجود در ادبیات دکتر شریعتی و همه بر گرفته از “لا ” لا اله الا الله.
خروج سپاه از کنترل دولت موقت
پس از تصویب پیش نویس اساسنامه درشوراي فرماندهي وشروع كار واحدهاي زير مجموعه و انتخاب فرماندهان سپاه در چند مركز استاني ( آذربايجان ، زنجان ،رشت و… ) و پس ازبرگزاري اولین گردهمایی فرماندهان و فعالان سپاه پاسداران در پادگان عباس آباد که من و لاهوتی نيزدر آن شرکت داشتيم جمعي كه با حضور چنين نهادي در دولت موقت موافق نبودند در پادگان جمشيديه نهادي موازي تشكيل دادند و در همان فروردين ماه 58 پس از انتقال آقاي دكتر يزدي به وزارت امور خارجه نهاد سپاه از دولت موقت جدا شد و زير مجموعه شوراي انقلاب قرار گرفت . دكتر چمران كه در دولت موقت جايگزين دكتر يزدي يعني معاونت امور انقلاب شده بودند اقدام به تشكيل نيروي ويژه كردند.
رهبر فقيد انقلاب برای تأمین اقتدار دولت موقت این پروژه را به آن سپرد و پایه گذاری شد تا زمینه قدرت دولت موقت را فراهم کند؛اما به فاصله اندکی برخی اعضای حزب جمهوری اسلامی كه در شوراي انقلاب بودند خواستار آن شدند که مدیریت سپاه از کنترل دولت موقت خارج شود بر اين اساس مديريت و فرماندهی سپاه از دولت موقت خارج شد. علاوه بر نهاد سپاه پاسداران که توسط دولت پایهگذاری شد، نهادهای مشابهی نیز در آن دوره تاسیس گردید، همچون جهاد سازندگی که با ابتکار آقای حسين بنیاسدی شکل گرفت اما بعدها به ناطق نوری تحویل داده شد.
نهادی برای دوران انتقال
ما برای سپاه پاسداران عمر دیرپایی متصور نبودیم؛ به نظر ما سپاه پاسداران تا زمانی بايستي به فعالیت خود ادامه میداد که نهادهای دیگر نظامی تعریف شده و استقرار یابند.در نگاه نخست، سپاه نهادی برای دوره انتقال تعریف میشد که با شکلگیری و قوام نهادهای رسمي لازم،کارکردهای سپاه نیز به آنها واگذار می شود.اما در تدوین قانون اساسی با تعریف آن به عنوان نهادی نظامی ،سپاه تبدیل به نهادی دائمی در کنار ارتش شد. سپاه نه فقط از کسوت نهادی موقت به دائمی درآمد که ساختاری یافت که تنها در قامت فرهنگي ـ نظامی نمی گنجد بلكه عملا فعالیتهای سياسي ، اقتصادی و عمرانی نیز جزء کارکردهای آن شده است.
