مقدمه

جلد 10 اسناد نهضت آزادي ايران

نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور

(1341-1357)

دفتر اول – پیام مجاهد

(1351 ـ 1357)

نهضت آزادی ایران

بهمن ماه 1387

مقدمه

    1- تشكيلات نهضت آزادي ايران در خارج از كشور در اوايل سال 1341، يعني در حدود یک سال پس از اعلام تأسيس نهضت در ایران، به همت آقايان علی شریعتی، پرويز امين، مصطفي چمران، صادق قطب‌زاده و ابراهيم يزدي تشكيل شد. اين پنج نفرهمگی در طول سالیان دراز با بنيانگذاران نهضت آزادی ایران در داخل کشورهمکار و همگام بودند و در خارج از کشور نیز با سازمانهای دانشجويی و جبهه ملی ايران همکاری داشتند.

    علی شریعتی، علاوه بر همکاری با پدرش استاد محمد تقی شریعتی در کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد، عضو کمیته نهضت مقاومت ملی استان خراسان بود و همراه با سایر اعضای آن در سال 1336 دستگیرشد. شریعتی، که شاگرد اول دوره تحصیلی‌اش بود، در سال 1338برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت. او عضو فعال سازمان دانشجویان ایرانی در فرانسه و سردبير هيأت تحریریه روزنامه ایران آزاد بود.

    پرویز امین در کمیته نهضت مقاومت ملی شاخه اراک فعالیت داشت. او نيز براي ادامه تحصیل به فرانسه رفت و همراه با شریعتی، با سازمان دانشجویان ایرانی در فرانسه همکاری نزدیک داشت.

    صادق قطب زاده، به هنگام تحصیل در دبیرستان، عضو شاخه دانش‌آموزي نهضت مقاومت ملی، که زیر نظر عباس شیبانی فعالیت می‌کرد، بود او پس از اتمام دوره دبیرستان برای ادامه تحصیل به آمریکا سفر کرد و در آنجا به شورای مرکزی جبهه ملی ایران، شاخه آمریکا، پیوست. او در نشست سالانه سازمان دانشجویان ایرانی در آمریکا در سال 1339 به عنوان عضو هيأت دبیران آن  سازمان انتخاب شد.

    مصطفی چمران عضو فعال انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران و، همزمان، عضوکمیته نهضت مقاومت ملی در دانشکده فنی دانشگاه تهران بود. او نیز که در ميان دانشجويان همدوره‌اش شاگرد اول شد، در سال 1338برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت و در آنجا عضو سازمان دانشجویان ایرانی در آمریکا و شورای مرکزی جبهه ملی شاخه آمریکا بود.

    ابراهیم یزدی در سال‌های 1328تا1332 عضو شورای انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران و عضو منتخب سازمان دانشجویان دانشگاه تهران بود. وي پس از کودتای 28 مرداد 1332 به نهضت مقاومت ملی پیوست و در کمیته‌های مختلف عضو بود. يزدي در سال 1339 برای گذراندن دوره‌های علمی به آمریکا رفت و در آنجا عضو شورای مركزي جبهه ملی، شاخه آمریکا و عضو موسس انجمن اسلامی دانشجویان و انجمن اسلامی پزشکان در آمریکا و کانادا بود.

    به فاصله كوتاهي پس از پايه‌گذاري شاخه نهضت در خارج از كشور، اعضاي ديگري از نهضت آزادي، ازجمله غلامعباس توسلي، محمد توسلي، ابوالفضل بازرگان و … ، به خارج از كشور رفتند و با همكاري اعضا يا علاقه‌مندان ديگر مقيم خارج شاخه‌هاي مستقل ولي مرتبط با نهضت آزادي ايران در اروپا و آمريكا را تشكيل دادند كه تا سال 57 فعاليت آنها ادامه داشت.

      پايه‌گذاران نهضت‌آزادي ايران در خارج از كشور و اعضاي ديگر نهضت كه به آنها پيوستند اگرچه در زمانهاي مختلف براي ادامه تحصيل به خارج از كشور رفتند، همه آنها، بدان‌گونه، که در بالا اشاره شد، از آغاز استقرارشان در محل تحصيل و سکونت جديد دست به فعاليتهاي اسلامي و سياسي زدند. از اواسط سال 1339، همزمان با شروع فعاليت علني جبهه ‌ملي ايران و تشكيل شاخه‌هاي جبهه‌ ملي در قاره‌هاي آمريكا و اروپا، اين افراد فعاليتهاي سياسي‌شان را در تشكيلات جبهه ملي ايران متمركز ساختند.

    پس از اعلام تأسيس نهضت‌آزادي ايران، افراد ياد شده، اگر چه تشکیل شاخه‌هاي نهضت در خارج از كشور و حمایت از نهضت در داخل کشور را ضروری مي‌دیدند، با توجه به فعالیت‌های جبهه ملی و سازمانهای دانشجويي، خط‌مشي‌شان را، در دوره اول، عمدتاً بدون فعالیت سیاسی بیرونی و صرفاً در جهت عضوگيري و سازماندهي متمركز ساختند. اما، هنگامي كه بحث‌هاي دروني در جبهه‌ ملي ايران درباره چگونگي ساختار تشكيلاتي آن بالا گرفت، دو نگرش كلي در برابر هم قرار گرفت. نگاه اول بر اين باور بود كه جبهه ملي بايد مركز تجمع احزاب و نيروهاي ملي، با مرامنامه و خط مشي مشخص و تعريف شده، باشد. نگاه دوم اين بود كه احزاب ‌بايد خودرا منحل كنند و همه‌ي اعضاي آنها به صورت فردي وارد جبهه شوند و در واقع جبهه تبديل به يك حزب واحد سراسري شود. در همين رابطه، برخي از احزاب، مانند حزب سوسياليست ايران به رهبري دكتر خنجي، خود را منحل كردند. سرانجام، نگرش دوم غالب شد و هنگامي كه نهضت‌آزدي ايران درخواست عضويت در جبهه ملي ايران كرد، جواب رد به آن داده شد. سازمان دانشجويان عضو جبهه ملي ايران، كه از نگرش اول حمايت مي‌كرد، در نامه‌اي به شادروان دكتر مصدق ـ كه در احمدآباد، در منزل شخصي‌اش زنداني و تحت ‌نظر بود ـ فرايند طي شده را گزارش داد و از رهبر نهضت ملي ايران كسب نظر كرد. دكتر مصدق در پيامش به كنگره جبهه‌ملي از نظر اول حمايت كرد و سرانجام با استعفاي مرحوم الهيارصالح و به پيشنهاد دكتر مصدق، آقاي باقر كاظمي از احزاب ملي شامل حزب ايران، حزب ملت ايران، ‌حزب مردم ايران، جامعه سوسياليست‌هاي نهضت‌ملي، نيروي سوم و نهضت‌آزادي ايران، براي تشكيل جبهه‌ملي(سوم) دعوت كرد. به اين ترتيب، جبهه‌ملي سوم، فعاليتش را با حضور نمايندگان احزاب ياد شده آغاز كرد، ‌اما پس از صدور چند بيانيه، نيروهاي امنيتي همه فعالان احزاب را بازداشت كردند و جبهه‌ملي سوم عملاً متوقف شد.

    همزمان با اعلام موجوديت جبهه‌ملي سوم در تهران، نمايندگان احزاب ياد شده در بالا، ‌در خارج از كشور به دور يكديگر جمع شده، تشكيل جبهه‌ملي سوم ـ خارج از كشور ـ را اعلام كردند.

    به اين ترتيب، نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور به جبهه ‌ملي سوم پيوست. فعاليت جبهه‌ملي سوم ـ خارج از كشور نيز، پس از انتشار چندين اعلاميه، به علت اختلافاتي كه در ميان نيروهاي ملي خارج از كشور پديد آمد عملاً محدود و متوقف شد.

    از اواسط سال 1342، هسته مركزي(مؤسسان) نهضت‌آزدي ايران ـ خارج از كشور طرح تدارك و سازماندهي يك شاخه نظامي را تصويب كرد. بدين منظور نماينده‌اي به الجزاير اعزام شد تا با مقامات مسئول آن كشور، كه در پي يك انقلاب مردمي كم‌نظير استقلالش را از فرانسه استعمارگر بدست آورده بود، براي ايجاد پايگاه آموزشي و دريافت كمك‌هاي اوليه مذاكره كند. همزمان، ديدارهايي ميان دكتر چمران و دكتر يزدي با مقامات مصري در واشنگتن صورت گرفت كه به دنبال آن از نمايندگان نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور دعوت شد كه براي مذاكره با سفير مصر در سوئيس به برن بروند. اين تماس‌ها و مذاكرات با سفر يكي از افراد نزديك به نهضت‌آزادي ايران و شخص آيت‌الله طالقاني به خاورميانه، به مقصد مصر همزمان شد. از اين رو، با توصيه دوستان در ايران، آن فرد با اعضاي هسته مركزي نهضت‌آزادي ـ خارج از كشور تماس برقرار كرد. در پي ديدار و گفتگو با سفير مصر، يك هيات پنج نفري به مصر رفت و با مقامات مصري مذاكره و توافق‌هايي صورت گرفت. شرح و گزارش اين شاخه از فعاليت‌ها در جاي ديگري خواهد آمد.

    با آغاز فعاليت اين شاخه، استراتژي نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور در سه بعد تدوين شد: بُعد اول تشكيل يا تقويت انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان در اروپا و آمريكا، بُعد دوم توسعه سازماني و تشكيلاتي نهضت‌آزادي ايران با حداقل فعاليت‌هاي مشهود بيروني و بُعد سوم تدارك و سازماندهي مبارزه مسلحانه.

    از اواسط سال 1346، بنا به عللي، سازماندهي در بعد سوم متوقف شد و افراد و اعضاي آن از خاورميانه، اروپا و آمريكا، به جزآقایان چمران، قطب زاده و یزدی، ‌به ايران بازگشتند. از اين زمان به بعد، فعاليت نهضت‌آزادي ايران در خارج از كشور در دو بعد فرهنگي و سياسي متمركز شد.

    2- اسناد مربوط به فعاليت‌هاي نهضت‌آزادي ايران در دوران ياد شده در سه بخش گردآوري شده است. بخش‌اول شامل اعلاميه‌ها، نامه‌ها و تحليل‌هاي سياسي است که به مناسبت های گوناگون منتشر شده است. فهرست و متن کامل این اسناد در بخش اول این مجموعه آمده است.

    بخش دوم کتابهاو جزوه‌های جداگانه شامل بیش از 70 عنوان است. فهرست این نشریات و متن برخی از آن ها در بخش دوم آمده است.

    بخش سوم شامل 63 شماره ماهنامه پيام ‌مجاهد است که در طول سالهای 1350 تا 1357منتشر شده است.

    انتشار پيام مجاهد از سال 1350 هنگامي آغاز شد كه انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان در اروپا و آمريكا شكل گرفته و توانسته بودند بخش قابل ملاحظه‌اي از نيروهاي اسلامي را جذب كنند. رشد و گسترش فعاليت نيروهاي ملي ـ اسلامي در ايران، از جمله ‌بازداشت و محاكمه سران نهضت‌آزادي ايران، پيوستن بخش قابل توجهي از روحانيت ايران به جنبش ضد استبدادي، تلاش فرهنگی متمرکز و گسترده دکتر شریعتی در حسینیه ارشاد و دستگيري جمعی از اعضاي بنيانگذار سازمان مجاهدين خلق و علني شدن فعاليت آنان، كه از سال 1345 شروع به كار كرده بودند، موجب آن شد كه گرايش‌هاي ديني ـ سياسي در ميان جوانان، بويژه دانشجويان و دانشگاهيان ايران و نيز در ميان دانشجويان خارج از كشور، تقويت شود. اين پديده، نيازهاي سياسي جديدي را به وجود آورد. نهضت‌آزادي ايران، براي پاسخ دادن به اين نيازها، انتشار نشريه پيام مجاهد را آغاز كرد.

    نخستين شماره پيام‌مجاهد در خرداد 1351در دوصفحه منتشر شد ولي به تدريج به شمار صفحات آن افزوده شد. تعداد صفحات هر شماره به حجم و نوع اخبار و مطالب دریافتی بستگی داشت. آخرین شماره در 8 صفحه انتشار يافت.

    اگرچه پيام‌ مجاهد ارگان نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور بود، اين وابستگي سازماني تا شماره 10 نشريه اعلام نشده بود.

    نمايندگان سازمان مجاهدين خلق در خارج کشور ‌از انتشار پيام‌مجاهد خشنود نبودند و اصرار بر تعطيل آن داشتند. نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور، نيز دلايل ويژه‌اش را براي انتشار آن داشت و با نظر آن سازمان موافق نبود، زيرا قلمرو فعاليت سازمان را در داخل ايران مي‌دانست، نه در خارج از كشور. فعالان ملي ـ اسلامي ـ ‌چه در نهضت‌آزادي ايران، چه در انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان ـ با اشرافي كه بر وضعيت خارج از كشور داشتند، ايجاد ابزارهاي تبليغاتي براي معرفي و دفاع از جنبش اسلامي داخل ايران را لازم مي‌دانستند. رهبران سازمان مجاهدين خلق مسئله را با آقايان مهندس بازرگان و آيت‌الله طالقاني مطرح كردند و آن بزرگواران، ضمن انعكاس نظر سازمان، خواستار توضيحاتي از نهضت‌آزادي خارج از كشور شدند. توضيحات لازم از سوي شوراي مركزي نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور، در نامه‌اي براي آن سروران داده شد و سرانجام توافق گرديد كه انتشار پيام‌مجاهد با ذكر عبارت “ارگان نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور” ادامه يابد. در شماره 10 نشريه، این وابستگی اعلام شد.

    هيات تحريريه پيام مجاهد در شهر هيوستون، تگزاس مستقر بود و زير نظر آقاي دكتر ابراهیم يزدي قرار داشت. هر شماره آن، ‌پس از تدوين و تنظيم و صفحه‌بندي، ‌در چاپخانه‌اي در همان شهر، ‌كه متعلق به يك گروه سیاه‌پوست مسلمان بود، در ده هزار نسخه، براي توزيع در ميان ايرانيان مقيم آمريكا، چاپ مي‌شد. نسخه اصلي روزنامه، بلافاصله پس از چاپ، با پست سريع به اروپا ارسال مي‌شد. شوراي نهضت‌آزادي ايران در اروپا، يكي از اعضايش را به عنوان مسئول تكثير و توزيع نشريه در اروپا معين كرده بود. افزون بر اروپا، پيام‌مجاهد براي خاورميانه (لبنان و عراق) ، افغانستان، هند، پاكستان و فيلي‌پين نيز فرستاده مي‌شد.

    در پيام‌مجاهد، علاوه بر سرمقاله‌هاي آن، كه تحليل‌هاي سياسي و بعضاً اقتصادي آن دوران است، اخبار فعاليت‌هاي مبارزان سياسي در ايران، متعلق به جريان ملي ـ اسلامي، اعم از روشنفكران ديني يا روحانيان، منعكس شده است و مي‌تواند منبع خوبي براي مطالعات و بررسي‌هاي پژوهشگران تاريخ باشد. علاوه بر اين، با توجه به این که در آن برهه، که دوران خفقان و استبداد و تضییقات مختلف حکومت ايران بود، دیدگاه‌ها و عملکرد افراد و گروه های گوناگون اجتماعی به صورت شفاف بازتاب مي‌يافت، مجموعه پيام مجاهد، می‌تواند روایت روشنی از موضع‌گیری های گوناگون برای فعالان سیاسی ـ اجتماعی و پژوهشگران بوده، در شناسايي و ارزیابی حرکتهای اجتماعی راهگشای محققان و پویندگان راه رهایی و استقلال و آزادي ایران باشد.

**************

    پس از پيروزي انقلاب، نهضت‌آزادي ايران، براي انتقال دانش و تجربه مبارزات سياسي، اسناد نهضت مقاومت ملي ايران در سالهاي 1332 تا 1340 را در پنج (5) جلد گردآوري كرد. سه(3) جلد از اين اسناد منتشر شده است، اما دو جلد آن، متاسفانه، در يورش‌هايي كه به دفتر مركزي نهضت‌آزادي ايران در خيابان استاد مطهري تهران صورت گرفت، به يغما رفت.

    در همين راستا، اسناد نهضت‌آزادي ايران از زمان تاسيس در سال 1340 جمع‌آوري و بخش اعظم آن منتشر شده است. اسناد فعاليت‌هاي نهضت‌آزادي ايران ـ خارج از كشور، از جمله “پيام‌مجاهد”، نيز پيشتر گرد‌آوري شده بود كه در تهاجم‌هاي مكرر به دفتر مركزي يا به خانه‌هاي مسئولان و فعالان نهضت‌آزادي ايران از بين رفت. اما تلاش براي جمع‌آوري و انتشار اين بخش از تاريخ مبارزات ملي ـ اسلامي، به رغم اين رويدادهاي ناگوار، متوقف نشد و سرانجام، به همت و لطف دوستان و علاقه‌مندان نهضت‌آزادي ايران، مجموعه‌اي ازاسناد نهضت آزادی در خارج ازکشور تهيه شد كه كار حروف‌چيني آنها به پايان رسيده است و اكنون خدا را سپاسگزاريم كه مي‌توانيم دفتر اول جلد 10 اسناد نهضت آزادی ایران را در دسترس علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار دهيم. به خواست خدا، دو بخش دیگر متعاقبا تکمیل و منتشر خواهد شد.

نهضت آزادی ایران

بهمن ماه 1387